रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
World radio Day: 'छोडो भारत' आंदोलनाची मशाल पेटवणारा गुप्त रेडिओ; जेव्हा रेडिओ बनला क्रांतीचे हत्यार (Credit AI)
भारतात रेडिओ प्रसारणाची सुरुवात जून १९२३ मध्ये ‘बॉम्बे रेडिओ क्लब’द्वारे झाली. एकेकाळी माहिती आणि मनोरंजनाचा रेडिओ हा सर्वात प्रमुख स्रोत होता. विशेषतः आपत्ती किंवा आणीबाणीच्या काळात रेडिओची भूमिका अत्यंत कळीची ठरते. जरी मोबाईल फोनच्या वाढत्या वापरामुळे रेडिओची लोकप्रियता काहीशी कमी झाली असली, तरी आजही अनेक घरांमध्ये रेडिओ आवडीने ऐकला जातो.
भारताच्या कोकिळा स्वातंत्र्यसेनानी सरोजिनी नायडू यांची जयंती; जाणून घ्या 13 फेब्रुवारीचा इतिहास
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात रेडिओने अत्यंत महत्त्वाची आणि धाडसी भूमिका बजावली होती. १९४२ च्या ‘छोडो भारत’ आंदोलनादरम्यान, उषा मेहता आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गुप्तपणे ‘काँग्रेस रेडिओ’ चालवला होता. या रेडिओ केंद्रावरून होणाऱ्या प्रसारणामुळे ब्रिटीश सरकारची झोप उडाली होती.आंदोलनाची बातमी आणि नेत्यांचे संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी या माध्यमाचा प्रभावी वापर करण्यात आला. ब्रिटीश पोलिसांनी हे केंद्र शोधण्याचे अनेक प्रयत्न केले, परंतु देशभक्तांनी अत्यंत सावधगिरीने हे केंद्र चालवून आंदोलनाची मशाल पेटती ठेवली.
खरं तर, १९४२ मध्ये, महात्मा गांधींच्या ‘करो या मरो’ या आवाहनामुळे देशात व्यापक अशांतता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशांनी निदर्शकांना अटक करण्यास सुरुवात केली. हजारोंना अटक करण्यात आली. वृत्तपत्रांवरही निर्बंध लादण्यात आले. स्वातंत्र्यसैनिकांचा आवाज दाबला जात होता. यावेळी काही क्रांतिकारकांच्या प्रयत्नातून काँग्रेस रेडिओची स्थापना झाली. तो स्वातंत्र्यलढ्याचा आवाज बनला. देशवासीयांना स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित सर्व माहिती मिळू लागली.
खरं तर, ९ ऑगस्ट १९४२ च्या संध्याकाळी काही तरुण काँग्रेस समर्थक मुंबईत भेटले. या बैठकीत, त्यांना असे वाटले की नवीन वृत्तपत्र प्रकाशित करणे हा पर्याय नाही. बहुतेक काँग्रेस नेते भाषणांद्वारे लोकांशी थेट संवाद साधत असल्याने, त्यांचा आवाज जनतेपर्यंत पोहोचवणे हा एक चांगला पर्याय असेल यावर सर्वसाधारण एकमत होते. चार जणांनी पुढाकार घेतला: बाबूभाई खाखर, विठ्ठलदास झवेरी, उषा मेहता आणि नरीमन अब्राद प्रिंटर.
देशात स्वातंत्र्याचा उत्साह निर्माण करण्यासाठी १४ ऑगस्ट १९४२ रोजी उषा मेहता आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ‘काँग्रेस रेडिओ’चे गुपचूप प्रक्षेपण सुरू केले. “हा काँग्रेस रेडिओ आहे…” या आवाजाने भारतीयांमध्ये ब्रिटिशांविरुद्ध लढण्याचा नवा निर्धार आणि क्रांतीची लाट निर्माण केली.
ब्रिटिश पोलिसांपासून वाचण्यासाठी ट्रान्समीटर सतत वेगवेगळ्या ठिकाणी हलवावा लागत असे. सुमारे ८० दिवस हे प्रक्षेपण यशस्वीरीत्या सुरू राहिले; मात्र अखेर १२ नोव्हेंबर १९४२ रोजी महालक्ष्मी येथील छाप्यामध्ये उषा मेहता, बाबूभाई खाखर आणि इतर कार्यकर्त्यांना अटक करून तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली.
या रेडिओ प्रक्षेपणामुळे सामान्य जनता मोठ्या संख्येने रस्त्यावर उतरली, ज्यामुळे ब्रिटिश सरकारला भारत सोडून जाण्यावाचून पर्याय उरला नाही. या रेडिओने निर्माण केलेल्या राष्ट्रवादाच्या भावनेचा शेवट अखेर १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताच्या स्वातंत्र्यात झाला.
स्पेन रेडिओ अकादमीने २०१० मध्ये जागतिक रेडिओ दिन साजरा करण्याचा प्रस्ताव मांडला होता. त्यानंतर ३ नोव्हेंबर २०११ रोजी युनेस्कोच्या (UNESCO) ३६ व्या महासभेत १३ फेब्रुवारी हा दिवस ‘जागतिक रेडिओ दिन’ म्हणून घोषित करण्यात आला. पुढे २०१२ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने याला अधिकृत मान्यता दिली.
डिजीटल क्रांतीकडे एक पाऊल जातोय पुढे…; मात्र सायबर क्राईमचा धोका
१३ फेब्रुवारी ही तारीख निवडण्यामागे एक खास कारण आहे. १३ फेब्रुवारी १९४६ रोजी संयुक्त राष्ट्रांनी (United Nations) स्वतःचे रेडिओ स्टेशन ‘युनायटेड नेशन्स रेडिओ’ पहिल्यांदा सुरू केले होते. या ऐतिहासिक घटनेची आठवण म्हणून हा दिवस साजरा केला जातो.
रेडिओ हे माहितीचे सर्वात स्वस्त, सुलभ आणि प्रभावी माध्यम आहे. दुर्गम भागातील लोकांपर्यंत शिक्षण, आरोग्य आणि आपत्ती व्यवस्थापनाची माहिती पोहोचवण्यासाठी रेडिओचे योगदान अतुलनीय आहे. जगभरातील रेडिओ प्रसारकांमध्ये संवाद वाढवणे आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याला प्रोत्साहन देणे, हे या दिवसाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
