सोमवार, 3 ऑगस्ट 2026
नासाची डार्ट मोहीम की चीनची अणु योजना... पृथ्वीला लघुग्रहांपासून वाचवण्याचा कोणता मार्ग अधिक चांगला आहे? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
सुमारे ४.६ अब्ज वर्षांपूर्वी आपल्या सूर्यमालेची निर्मिती झाली. या निर्मिती प्रक्रियेतून उरलेले हजारो खडकाळ आणि धातूंचे तुकडे म्हणजेच ‘लघुग्रह’ (Asteroids) होय. हे लघुग्रह प्रामुख्याने मंगळ आणि गुरू या ग्रहांच्या दरम्यान असलेल्या मुख्य पट्ट्यात सूर्याभोवती शांतपणे फिरत असतात. मात्र, यातील काही लघुग्रहांच्या कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेला छेदतात, ज्यांना शास्त्रज्ञांच्या भाषेत ‘नियर-अर्थ ऑब्जेक्ट्स’ (NEOs) म्हटले जाते.
भविष्यात जर असा एखादा अवाढव्य लघुग्रह थेट पृथ्वीच्या दिशेने चालून आला आणि त्याची इथे धडक झाली, तर होणारा विनाश कल्पनेपलीकडचा असेल. याचे गांभीर्य समजण्यासाठी २०१९ मधील एका घटनेचे स्मरण पुरेसे आहे, जेव्हा १३० मीटर रुंदीचा एक मोठा लघुग्रह पृथ्वीपासून अवघ्या ७२,००० किलोमीटर अंतरावरून (जे चंद्राच्या अंतरापेक्षाही खूप जवळ आहे) गेला होता. सर्वात भीतीदायक बाब म्हणजे, खगोलशास्त्रज्ञांना तो अगदी शेवटच्या क्षणी इतक्या जवळ आल्याचे समजले. जर अचानक असा धोका समोर आला, तर मानवजातीकडे स्वसंरक्षणासाठी कोणते पर्याय उपलब्ध आहेत? आजघडीला जगासमोर ग्रहीय संरक्षणाचे (Planetary Defense) दोन प्रमुख नमुने आहेत अमेरिकेच्या नासाची (NASA) ‘डार्ट’ मोहीम आणि चीनच्या शास्त्रज्ञांनी प्रस्तावित केलेली ‘अणु योजना’!
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Bikini Atoll: जिथे अमेरिकेने टाकले 23 अणुबॉम्ब, तिथे 70 वर्षांनंतर उगवले निसर्गाचे वरदान; कॅन्सर करणार समूळ नष्ट?
सप्टेंबर २०२२ मध्ये, नासाने ‘डार्ट’ (Double Asteroid Redirection Test – DART) मोहिमेच्या माध्यमातून अंतराळ इतिहासातील पहिला आणि अत्यंत महत्त्वपूर्ण प्रयोग यशस्वी करून दाखवला. या मोहिमेत नासाच्या एका अंतराळयानाने ‘डिमॉरफॉस’ नावाच्या लहान लघुग्रहावर ताशी हजारो किलोमीटर वेगाने जाणीवपूर्वक थेट धडक दिली. या जोरदार धडकेमुळे निर्माण झालेल्या गतिज ऊर्जेमुळे (Kinetic Impact) त्या लघुग्रहाचा वेग प्रति सेकंद २.७ मिलिमीटरने कमी झाला आणि त्याच्या प्रदक्षिणेचा मार्ग कायमचा किंचित बदलला.
नासाच्या या प्रयोगाने सिद्ध केले की, जर आपल्याला एखाद्या धोक्याची वेळेआधी पुरेशी माहिती मिळाली, तर अंतराळयान धडकावून लहान आकारमानाच्या लघुग्रहाचा मार्ग सहजरीत्या बदलता येतो. मात्र, या तंत्रज्ञानाला काही मोठ्या मर्यादा आहेत. जर पृथ्वीच्या दिशेने येणारा लघुग्रह ५०० मीटर किंवा १ किलोमीटर इतका मोठा असेल, तर एका लहान अंतराळयानाच्या धडकेतून निर्माण होणारी ऊर्जा त्याचा मार्ग बदलण्यासाठी पुरेशी ठरणार नाही. अशा वेळी नासाची ही पद्धत निष्प्रभ ठरू शकते.
जेव्हा पारंपारिक धडक तंत्रज्ञान कामी येत नाही, तेव्हा मोठ्या धोक्याला निष्प्रभ कसे करायचे? याचे उत्तर ‘चायनीज ॲकॅडमी ऑफ लाँच व्हेईकल तंत्रज्ञान’ (बीजिंग) येथील संशोधकांनी शोधून काढले आहे. मे महिन्यात ‘स्पेस: सायन्स अँड टेक्नोलॉजी’ या प्रतिष्ठित नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या त्यांच्या अहवालानुसार, अचानक जवळ येणाऱ्या अवाढव्य लघुग्रहाला रोखण्यासाठी त्याच्या पृष्ठभागाखाली अणुबॉम्बचा स्फोट घडवणे हाच सर्वात प्रभावी मार्ग ठरू शकतो.
ही योजना १९९८ मधील प्रसिद्ध हॉलीवूड चित्रपट ‘आर्मागेडॉन’च्या कथानकासारखी वाटत असली, तरी चीनचे हे मॉडेल मानवरहित आणि पूर्णपणे संगणकीकृत असेल. चीनने यासाठी दोन-टप्प्यांची विशेष कार्यपद्धती तयार केली आहे:
१. पहिला टप्पा: सर्वात आधी एक हाय-स्पीड अंतराळयान लघुग्रहावर धडकेल आणि त्याच्या पृष्ठभागावर एक विशेष धातूचा भेदक (Metal Penetrator) डागेल. यामुळे लघुग्रहाच्या पृष्ठभागावर सुमारे ३० मीटर खोल छिद्र तयार होईल.
२. दुसरा टप्पा: या पहिल्या अंतराळयानाच्या अगदी पाठोपाठ येणारे दुसरे अंतराळयान, त्या ३० मीटर खोल छिद्रात थेट अण्वस्त्र (Nuclear Payload) सोडून तिथेच त्याचा प्रचंड स्फोट घडवून आणेल.
आपल्या या सिद्धांताची पडताळणी करण्यासाठी चिनी शास्त्रज्ञांनी प्रति सेकंद १० किलोमीटर वेगाने पृथ्वीकडे येणाऱ्या काल्पनिक लघुग्रहांचे क्लिष्ट संगणकीय सिम्युलेशन (Computer Simulations) केले. याचे निष्कर्ष खगोलशास्त्रज्ञांना थक्क करणारे होते:
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PoK Protests: सत्य दाबण्यासाठी पाक लष्कराची दडपशाही; ‘Al Jazeera’सह अनेक डिजिटल न्यूज पोर्टल्स ब्लॉक
शास्त्रज्ञांच्या मते, पृष्ठभागावर उघड्यावर स्फोट घडवण्यापेक्षा ३० मीटर खोलीवर केलेला स्फोट नासाच्या ‘डार्ट’ मोहिमेपेक्षा तब्बल ११० पट अधिक ऊर्जा थेट लघुग्रहाच्या गाभ्यामध्ये हस्तांतरित करतो. तसेच, केवळ १० मीटर खोलीवरील स्फोटापेक्षा ३० मीटर खोलीवरील स्फोट तिप्पट अधिक परिणामकारक ठरतो.
अनेकदा प्रश्न विचारला जातो की, शास्त्रज्ञ अणुबॉम्ब थेट लघुग्रहावर आदळवून स्फोट का घडवत नाहीत? संशोधकांनी स्पष्ट केले आहे की, जर अण्वस्त्र २० किलोमीटर प्रति सेकंद इतक्या प्रचंड वेगाने थेट लघुग्रहावर आदळले, तर प्रचंड आघातामुळे स्फोटक यंत्रणा कार्यान्वित होण्यापूर्वीच अण्वस्त्र नष्ट होईल. चीनच्या दोन-टप्प्यांच्या पद्धतीमुळे बॉम्ब सुरक्षितपणे योग्य खोलीवर पोहोचवून स्फोटाची संपूर्ण ऊर्जा लघुग्रहामध्ये केंद्रित करता येते.
चीनचा हा प्रस्ताव कागदावर जरी अत्यंत प्रभावी दिसत असला, तरी प्रत्यक्षात त्याची अंमलबजावणी करणे अत्यंत आव्हानात्मक आहे. दोन अंतराळयानांची ही गुंतागुंतीची मोहीम वेळेत पार पाडण्यासाठी लघुग्रहाचा अत्यंत लवकर शोध लागणे आवश्यक आहे. शिवाय, अण्वस्त्रे आणि भेदक अवकाशात वाहून नेण्यासाठी अति-शक्तिशाली हेवी-लिफ्ट रॉकेट्सची गरज भासेल.
दुसरी मोठी अडचण म्हणजे आंतरराष्ट्रीय कायदे! १९६७ च्या ‘आऊटर स्पेस ट्रीटी’ (Outer Space Treaty) या जागतिक करारानुसार अवकाशात किंवा अंतराळात अण्वस्त्रांची तैनाती आणि स्फोट घडवण्यावर पूर्णपणे बंदी आहे. चीनची ही योजना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी संयुक्त राष्ट्र संघ आणि जागतिक महासत्तांना या आंतरराष्ट्रीय करारात विशेष सुधारणा करावी लागेल.
२०१३ मध्ये रशियातील ‘चेल्याबिन्स्क’ (Chelyabinsk) शहरावर अवघ्या २० मीटर रुंदीच्या एका लहान लघुग्रहाचा वातावरणात स्फोट झाला होता. त्या एका स्फोटाच्या धक्कादायक लहरींमुळे १५०० हून अधिक नागरिक जखमी झाले आणि हजारो इमारतींच्या काचा फुटल्या होत्या. जर २० मीटरचा खडक एवढी पडझड करू शकतो, तर १०० मीटर किंवा १ किलोमीटरचा लघुग्रह मानवी संस्कृतीचा अंत करू शकतो. थोडक्यात सांगायचे तर, नासाची ‘डार्ट’ मोहीम ही आजच्या काळातील एक सिद्ध झालेली व सुरक्षित संरक्षण प्रणाली आहे. परंतु, जेव्हा शत्रू खूप मोठा असेल आणि पृथ्वी वाचवण्यासाठी वेळ अत्यंत कमी असेल, तेव्हा चीनची ‘अणु योजना’ हा मानवजातीचा अंतिम बचाव मार्ग ठरू शकतो!
