बुधवार, 21 ऑक्टोबर 2026
भविष्यातील वाहतूक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या इलेक्ट्रिक वाहनांची म्हणजेच इव्ही वाहनांची मागणी जगभरात झपाट्याने वाढत आहे. परंतु, ही पर्यावरणपूरक वाहने रस्त्यावर धावण्यासाठी काही अत्यंत महत्त्वाच्या आणि दुर्मिळ खनिजांची गरज असते. या धातूंना ‘दुर्मिळ धातू’ म्हणजे रेअर अर्थ एलिमेंट्स असे म्हटले जाते.
कोणते आहेत हे धातू?
यामध्ये प्रामुख्याने नियोडिमियम, प्रासियोडिमियम, डिस्प्रोसियम आणि टर्बियम यांसारख्या १७ महत्त्वाच्या घटकांचा समावेश होतो. याशिवाय लिथियम, कोबाल्ट आणि निकेल हे धातू बॅटरी तयार करण्यासाठी अत्यंत आवश्यक असतात.
काय आहे या धातूंचा उपयोग?
हे दुर्मिळ धातू इलेक्ट्रिक वाहनांच्या मोटर आणि बॅटरीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. विशेषतः ईव्ही मोटरमध्ये शक्तिशाली परमनंट मॅग्नेट्स बनवण्यासाठी नियोडिमियमचा वापर केला जातो. यामुळे मोटर हलकी, कार्यक्षम आणि अधिक शक्तिशाली बनते, ज्यामुळे वाहनाची धावण्याची क्षमता वाढते.
बदलती जागतिक समीकरणे आणि भू-राजकारण
या दुर्मिळ धातूंच्या उत्खनन आणि प्रक्रियेच्या बाजारपेठेवर सध्या चीनचे एकतर्फी वर्चस्व आहे. जगातील सुमारे ७० टक्के खाणकाम आणि जवळपास ९० टक्के प्रक्रिया एकट्या चीनमध्ये होते. यामुळे जागतिक पातळीवर एक मोठी मक्तेदारी निर्माण झाली आहे. चीन अनेकदा या वर्चस्वाचा वापर व्यापारी तणावांमध्ये राजकीय शस्त्र म्हणून करतो, ज्यामुळे अमेरिका, युरोप आणि इतर देशांमध्ये चिंतेचे वातावरण आहे.
या चिंतेमुळे आता जागतिक समीकरणे वेगाने बदलत आहेत,
