बुधवार, 4 नोव्हेंबर 2026
प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष कर काय आहे (फोटो सौजन्य - Google Gemini AI)
प्रत्यक्ष कर म्हणजे असे कर जे व्यक्ती किंवा कंपन्या त्यांच्या उत्पन्नावर थेट सरकारला देतात. या करांचा भार इतर कोणावरही हलवता येत नाही. भारतात, केंद्रीय प्रत्यक्ष कर मंडळ (CBDT) प्रत्यक्ष करांच्या संकलन आणि अंमलबजावणीवर देखरेख करते. सामाजिक समता राखण्यासाठी प्रत्यक्ष कर सामान्यतः जास्त उत्पन्न देणाऱ्यांवर जास्त कर लादतात.
Union Budget 2026: रविवारी शेअर बाजार राहणार खुला, ‘या’ शेअर्सवर असेल गुंतवणूकदारांची नजर
प्रत्यक्ष कर किती प्रकारचे असतात?
प्रत्यक्ष कर म्हणजे एखाद्या व्यक्तीच्या किंवा संस्थेच्या उत्पन्नावर, जसे की पगार, व्यवसाय किंवा मालमत्ता उत्पन्नावर आकारला जाणारा कर. कॉर्पोरेट कर कंपनीच्या नफ्यावर लावला जातो. भांडवली नफा कर हा शेअर्स, जमीन किंवा सोन्याच्या विक्रीतून मिळवलेल्या नफ्यावर लावला जातो. याव्यतिरिक्त, शेअर बाजारातील खरेदी आणि विक्रीवर सिक्युरिटीज ट्रान्झॅक्शन टॅक्स (STT) आकारला जातो. काही विशिष्ट परिस्थितीत, किमान पर्यायी कर (MAT) आणि पर्यायी किमान कर (AMT) देखील लागू होतात.
अप्रत्यक्ष कर
अप्रत्यक्ष कर म्हणजे असे कर जे आपल्या उत्पन्नावर थेट आकारले जात नाहीत, परंतु वस्तू आणि सेवांच्या खरेदीवर गोळा केले जातात. जेव्हा आपण एखादी वस्तू खरेदी करतो तेव्हा दुकानदार कर गोळा करतो आणि तो सरकारला देतो. म्हणून, त्यांना अप्रत्यक्ष कर म्हणतात. आज, भारतातील सर्वात मोठा अप्रत्यक्ष कर म्हणजे GST, ज्याने VAT आणि सेवा कर सारख्या अनेक मागील करांची जागा घेतली आहे. GST जवळजवळ सर्व वस्तू आणि सेवांवर आकारला जातो. याव्यतिरिक्त, आयात केलेल्या वस्तूंवर सीमा शुल्क आकारले जाते. पेट्रोल, डिझेल, तंबाखू आणि कोळसा यासारख्या काही वस्तूंवर देखील उपकर आकारला जातो. हे सर्व कर अप्रत्यक्ष करांच्या श्रेणीत येतात.
अप्रत्यक्ष करांमधून मोठा महसूल
केंद्र सरकारच्या एकूण कर महसुलाचा मोठा भाग अप्रत्यक्ष करांमधून येतो. अर्थसंकल्पात GST, सीमा शुल्क किंवा उपकरातील बदलांचा परिणाम दैनंदिन वस्तूंच्या किमतींवर होतो. मोबाईल फोन, कपडे, औषधे किंवा अन्नपदार्थ स्वस्त किंवा महाग होऊ शकतात. यामुळे महागाई आणि बाजारातील वातावरणदेखील बदलते.
अप्रत्यक्ष करांचा परिणाम लगेच जाणवतो. मोबाईल फोनच्या भागांवरील कस्टम ड्युटी कमी केल्याने मोबाईल फोन स्वस्त होऊ शकतात. तथापि, सिगारेट किंवा शीतपेयांवर सेस वाढवल्याने त्यांच्या किमती वाढतात. हे कर वस्तूंच्या किमतीत समाविष्ट असतात, म्हणून प्रत्येक ग्राहकाला ते भरावे लागतात.
Budget 2026: हलवा सेरेमनी आज, तोंड गोड करून ‘बंदिस्त’ होणार अधिकारी आणि कर्मचारी
