बुधवार, 16 सप्टेंबर 2026
मधुमेह (फोटो- istockphoto)
भारत हा विविध सण-उत्सव आणि चविष्ट खाद्यपदार्थांचा देश
मधुमेह म्हणजे केवळ रक्तातील साखर नव्हे
औषधे व्यक्तीच्या गरजेनुसार तयार केली पाहिजेत
बोरीवली/Diabetes: भारत हा विविध सण-उत्सव आणि चविष्ट खाद्यपदार्थांचा देश आहे. मात्र, प्रत्येक भारतीय घरात अशी किमान एक व्यक्ती असते जिला जेवताना गोड पदार्थ आणि इतर खास पक्वान्नांपासून दूर राहण्यास सांगितले जाते. त्यांना ते पदार्थ आवडत नाहीत म्हणून नाही, तर त्यांना मधुमेह असतो म्हणून. दैनंदिन जीवनातही भात, बटाटे, (health) गोड पदार्थ आणि तळलेले पदार्थ यांच्या बाबतीत हेच चित्र दिसते. मधुमेहाचे निदान होताच, जेवणाच्या ताटाचे रूपांतर ‘चालणारे’ आणि ‘वर्ज्य’ पदार्थ अशा यादीत होऊ शकते. पण मधुमेह (lifestyle) असताना चांगला आहार घेणे म्हणजे खरोखरच आपल्याला आवडणाऱ्या सर्व गोष्टींचा त्याग करणे होय का?
हे खरे नाही आणि भारतातील आहाराविषयक अद्ययावत माहिती (डेटा) आपल्याला हे अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यास मदत करते. १८,००० हून अधिक प्रौढांच्या आहाराच्या पद्धतींचे विश्लेषण करणाऱ्या ‘ICMR–INDIAB’ अभ्यासात असे आढळून आले की, दैनंदिन ऊर्जेपैकी सुमारे ६२% ऊर्जा कर्बोदकांपासून , २५% पेक्षा जास्त चरबीपासून आणि केवळ १२% प्रथिने यांपासून मिळत होती. तसेच, कर्बोदकांचे एकूण प्रमाण कमी करणे महत्त्वाचे असल्याचेही यात दिसून आले. उदाहरणार्थ, कर्बोदकांचे एकूण प्रमाण न बदलता केवळ प्रक्रिया केलेल्या धान्यांच्या जागी संपूर्ण गहू किंवा बाजरी/नाचणी (millets) यांचा समावेश केल्याने मधुमेह किंवा पोटाचा घेर वाढणे यांसारख्या समस्यांचा धोका कमी झाला नाही. थोडक्यात सांगायचे तर, एका पदार्थाऐवजी दुसरा पदार्थ निवडणे पुरेसे ठरू शकत नाही. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे संपूर्ण ताटातील आहाराचे नियोजन.
शुगर कंट्रोलमध्ये ठेवायची? आहारात ‘या’ फळांचा करा समावेश; डायबिटीजच्या रुग्णांसाठी ठरेल फायदेशीर
आहारात कशाची कमतरता आहे?
मधुमेह असलेली व्यक्ती आपल्या डॉक्टरांशी किंवा आहारतज्ज्ञांशी खालील मुद्द्यांवर चर्चा करू शकते. जेवणात भात किंवा चपातीसोबतच डाळ, कडधान्ये, दही, पनीर, अंडी किंवा प्रथिनांचा इतर योग्य स्रोत यांचा समावेश करता येईल का? त्यात पुरेशा प्रमाणात भाज्या आणि फायबरचे (तंतुमय पदार्थ) इतर स्रोत आहेत का? जेवणाचे प्रमाण योग्य आहे का? ते जेवण त्या व्यक्तीच्या आहाराच्या एकूण पद्धतीत कसे बसते?
हे प्रश्न महत्त्वाचे आहेत कारण संपूर्ण भारतात आहाराच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. ‘ICMR–INDIAB’ च्या विश्लेषणात विविध प्रदेशांमधील तसेच ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येमधील आहाराच्या पद्धतींमध्ये तफावत असल्याचे आढळले. प्रथिनांच्या सेवनाचे प्रमाणही वेगवेगळे होते; यावरून हे सिद्ध होते की, एका रुग्णासाठी सुचवलेला आहार दुसऱ्या रुग्णासाठी वापरता येत नाही. कोणत्याही खाद्यपदार्थाला ‘मधुमेहासाठी योग्य’ किंवा ‘मधुमेहासाठी अयोग्य’ असे कठोरपणे लेबल लावण्याची गरज नाही. एखाद्या व्यक्तीच्या आहारात त्याच्या आवडत्या पदार्थाला स्थान असू शकते, परंतु हे त्याचे प्रमाण, वारंवारता, तो कशासोबत खाल्ला जातो आणि एकूण आरोग्य व उपचारांवर अवलंबून असते.
मधुमेह म्हणजे केवळ रक्तातील साखर नव्हे.
जेव्हा मधुमेह आणि लठ्ठपणा एकत्र आढळतात, तेव्हा ही चर्चा अधिक महत्त्वाची ठरते. लठ्ठपणा आणि मधुमेह असलेल्या व्यक्तीसाठी, डॉक्टर केवळ ग्लुकोजच्या पातळीपलीकडे जाऊन भूक, पोट भरल्याची भावना, एकूण ऊर्जा सेवन, वजन, शारीरिक हालचाल आणि ती व्यक्ती आपल्या आहारातील बदल खरोखर टिकवून ठेवू शकते की नाही याचा विचार करतात. खूपच कडक आहार योजना दीर्घकाळासाठी प्रभावी ठरण्याची शक्यता कमी असते.
पोषण, शारीरिक हालचाल आणि वर्तणुकीशी संबंधित आधार महत्त्वाचे असले तरी, मधुमेह हा एक दीर्घकालीन आजार आहे आणि उपचार कालांतराने बदलू शकतात. काही लोकांसाठी, तोंडावाटे घ्यायच्या गोळ्या, इन्सुलिन किंवा सेमाग्लुटाइडसारखे GLP-1 रिसेप्टर ॲगोनिस्ट यांसारखी औषधे त्या उपचारांचा भाग असू शकतात. उपचार अधिक सोपे करण्यासाठी आठवड्यातून एकदा इंजेक्शन देण्याचे पर्याय देखील उपलब्ध आहेत. सरतेशेवटी, औषधे व्यक्तीच्या गरजेनुसार तयार केली पाहिजेत आणि त्यासोबतच जीवनशैलीतील बदलही सुरू ठेवले पाहिजेत.
Diabetes: डायबिटीस रूग्णांनी पापड, लोणचं खाणं योग्य आहे का? तज्ज्ञांचं मत
रुग्ण करू शकतील अशा चार गोष्टी
एका घटकाचा नव्हे, तर संपूर्ण जेवणाचा विचार करा: भाज्या, योग्य प्रथिने, नैसर्गिक कर्बोदके आणि आरोग्यदायी चरबी यांचा संतुलित आहार घेण्याचे ध्येय ठेवा.
प्रमाणाबद्दल जागरूक रहा: आरोग्यदायी पदार्थांमधूनही कॅलरीज आणि कर्बोदके मिळतात.
इतरांच्या आहाराची नक्कल करू नका: प्रत्येक व्यक्तीचा आहार त्यांच्या गरजेनुसार बदलण्यापूर्वी त्यांचे वय, वजन, औषधे, शारीरिक हालचाल, इतर आरोग्य समस्या आणि चयापचयाच्या गरजा विचारात घेणे आवश्यक आहे. जे एकासाठी उपयुक्त ठरते, ते दुसऱ्यासाठी उपयुक्त ठरेलच असे नाही.
रक्तातील ग्लुकोजची दररोज तपासणी करा: या आकड्यांवर लक्ष ठेवल्याने रुग्ण आणि डॉक्टर यांना आहार, शारीरिक हालचाल आणि उपचारांमधील बदलांचा परिणाम समजण्यास मदत होते, जेणेकरून आवश्यकतेनुसार बदल करता येतील. महत्त्वाचे म्हणजे अन्नाला भीतीचे कारण बनवू नये. “मी काय टाळावे?” असे विचारण्याऐवजी, मधुमेहाचे रुग्ण डॉक्टरांशी बोलून त्यांच्या शरीराला, जीवनशैलीला आणि उपचारांना अनुकूल अशी आहारपद्धती तयार करू शकतात, जी टिकवून ठेवता येईल आणि तुम्हाला निरोगी ठेवेल.
– डॉ. अमेय जोशी, सल्लागार एन्डोक्रिनोलॉजिस्ट,
भक्तिवेदान्त हॉस्पिटल अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूट
(एन्डोक्राइन आणि डायबेटिस क्लिनिक)
