संग्रहित फोटो
मानेतील एक छोटी, वेदनारहित गाठ अनेकदा दुर्लक्षित केली जाते. कारण ती कोणताही त्रास देत नाही. अनेकजण ती आपोआप बरी होईल असे गृहीत धरतात किंवा तिला किरकोळ थायरॉईडचा त्रास समजून दुर्लक्ष करतात. मात्र अशा गाठी या थायरॉईड कर्करोगाच्या सुरुवातीच्या आणि महत्त्वाच्या इशाऱ्यांपैकी एक असू शकतात. थायरॉईड कर्करोगाला अनेकदा ‘सर्वाधिक बरा होणारा कर्करोग’ असे म्हटले जाते. पण हे विधान जवळजवळ फक्त तो आजार लवकर निदान केल्यास खरे ठरते.
आदित्य बिर्ला मेमोरियल हॉस्पिटल, पुणे येथील सल्लागार सल्लागार कर्करोग शल्यविशारद, डॉ. प्रसंत चंद्रा सांगतात,
“थायरॉईड कर्करोग वेळेवर आणि योग्य प्रकारे ओळखून त्यावर उपचार केल्यास जवळजवळ १०० टक्के बरे होऊ शकतो. याउलट, मानेतील गाठींकडे दुर्लक्ष केल्यास आणि उशिरा निदान झाल्यास हा आजार अधिक आक्रमक प्रकारात बदलू शकतो. त्यामुळे उपचारांचे अपेक्षित परिणाम दिसत नाहीत. त्यामुळे लवकरात लवकर निदान आणि त्याचे अचूक टप्पे ठरवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. भारतात कर्करोग ही वाढती सार्वजनिक आरोग्य समस्या लक्षात घेऊन, आदित्य बिर्ला मेमोरियल हॉस्पिटलने ‘ऑन्को+ – सेंटर ऑफ ऑन्कोलॉजी एक्सलन्स’ विकसित केले आहे. येथे तज्ज्ञ डॉक्टर, प्रगत निदान सुविधा आणि बहुवैद्यकीय पद्धतीद्वारे प्रतिबंध, लवकर निदान आणि समन्वयित उपचारांना पाठबळ दिले जाते.”
सर्व थायरॉईड कर्करोगसारखे नसतात
थायरॉईड कर्करोगांचे मुख्यत्वे दोन प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाते. पहिला कॅन्सरच्या पेशी सामान्य पेशीसारख्या (differentiated) आणि दुसरा कॅन्सरच्या पेशी मूळ सामान्य पेशीसारख्या अजिबात नसतात (undifferentiated) किंवा फारच कमी प्रमाणात दिसतात. या आक्रमक असतात. पॅपिलरी आणि फॉलिक्युलर कर्करोग हे पहिल्या प्रकारचे थायरॉईड कर्करोगांचे प्रकार असून ते सर्वाधिक आढळतात आणि त्यांचा उपचारानंतरचा अंदाज अत्यंत चांगला असतो. हे कर्करोग प्रामुख्याने ४५–५० वर्षांखालील व्यक्तींमध्ये आढळतात. महिलांमध्ये अधिक प्रमाणात दिसतात आणि हळूहळू वाढतात.
दुसऱ्या प्रकारातील थायरॉईड कर्करोगाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्ये म्हणजे त्याचे टप्पे ठरवणे होय. कर्करोग थायरॉईड ग्रंथीच्या पलीकडे पसरला तरीही तो अनेकदा पहिला टप्पा किंवा दुसरा टप्पा म्हणून वर्गीकृत होतो आणि योग्य उपचारांनी पूर्णपणे बरा होऊ शकतो.
याउलट, अॅनाप्लास्टिक (undifferentiated) थायरॉईड कर्करोग दुर्मिळ असला तरी अत्यंत आक्रमक असतो. हा कर्करोग स्थानिक स्वरूपात मर्यादित असला तरीही नेहमीच चौथ्या टप्प्यातील म्हणून गणला जातो. तो सहसा ५०–५५ वर्षांवरील रुग्णांमध्ये आढळतो आणि उपचार असूनही त्याचा अंदाज अत्यंत खराब असतो. मेड्युलरी थायरॉईड कर्करोग हा थायरॉईडमधील न्यूरोएंडोक्राइन सी-सेल्समधून उद्भवतो. त्याचा अंदाज विभेदित कर्करोगांपेक्षा कमी प्रमाणात पण अॅनाप्लास्टिक कर्करोगाइतका आक्रमक नसतो. हा कर्करोग आनुवंशिक सिंड्रोम्सशी संबंधित असतो आणि रेडिओॲक्टिव आयोडीन उपचारांना प्रतिसाद देत नाही.
कधीही दुर्लक्ष न करता तपासणी करावी अशी चेतावणीची चिन्हे
वेदनारहित मानेतील गाठ हे थायरॉईड कर्करोगाचे सर्वात सामान्य आणि अनेकदा सुरुवातीचे लक्षण असते आणि तिची नेहमीच तपासणी केली पाहिजे. आवाज बदलणे, गिळण्यास अडचण येणे किंवा श्वास घेण्यास त्रास होणे ही लक्षणे सहसा आजार प्रगत अवस्थेत गेल्याचे दर्शवतात. ही लक्षणे मज्जातंतूंचा सहभाग किंवा आजूबाजूच्या अवयवांवर दाब आल्यामुळे दिसतात आणि अधिक आक्रमक कर्करोगांमध्ये जास्त आढळतात.
अचूक वर्गीकरण आणि प्रतिमांकन (इमेजिंग) का महत्त्वाचे आहे?
थायरॉईड कर्करोगाच्या उपचारांचे यश अचूक वर्गीकरण यावर अवलंबून असते. सुरुवातीच्या टप्प्यातील विभेदित कर्करोगांमध्ये अनेकदा फक्त शस्त्रक्रिया पुरेशी ठरते, तर उच्च धोका असलेल्या रुग्णांना रेडिओॲक्टिव आयोडीन उपचारांचा फायदा होतो. हे उपचार शरीरभरातील थायरॉईड कर्करोग पेशींना लक्ष्य करतात आणि दूरवर पसरलेला कर्करोगही बरा करू शकतात.
थायरॉईड कर्करोगाचे निदान प्रामुख्याने उच्च-रिझोल्यूशन मानेच्या अल्ट्रासाऊंडवर आधारित असते, रक्त तपासण्यांवर नाही. थायरॉईड प्रतिमांकन अहवाल व जोखीम वर्गीकरण प्रणाली या नावाची प्रमाणित अल्ट्रासाऊंड जोखीम गुणांकन प्रणाली वापरली जाते, ज्यावरून फाइन नीडल अॅस्पिरेशन सायटोलॉजी (एफएनएसी) करण्याची गरज ठरवली जाते. हा निर्णय गाठीच्या आकारावर नव्हे, तर तिच्या प्रतिमांतील वैशिष्ट्यांवर आधारित असतो. ‘एफएनएसी’ चे निष्कर्ष बेथेस्ड प्रणालीद्वारे वर्गीकृत केले जातात, ज्यावरून उपचार किंवा फक्त निरीक्षण करायचे की नाही हे ठरते. टी 3, टी4 आणि टी एस एच अशा नियमित थायरॉईड रक्ततपासण्या कर्करोगात अनेकदा सामान्यच असतात, त्यामुळे कर्करोग नाही हे ठरवण्यासाठी त्या वापरू नयेत.
कोणाला जास्त धोका असतो?
महिला, कुटुंबात थायरॉईड कर्करोगाचा इतिहास असलेले लोक, लहान वयात मानेवर किरणोत्सर्ग झालेल्या व्यक्ती, तसेच आयोडीनची कमतरता असलेल्या किंवा गॉइटर जास्त आढळणाऱ्या प्रदेशांतील लोकांमध्ये धोका अधिक असतो. अशा भागांमध्ये फॉलिक्युलर थायरॉईड कर्करोग अधिक प्रमाणात आढळतो. थायरॉईड कर्करोगाच्या यशस्वी उपचारासाठी लवकर निदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मानेतील कोणतीही गाठ दीर्घकाळ टिकून राहिल्यास त्वरित डॉक्टरांकडून तपासणी करून घ्यावी. जागरूकता आणि वेळेवर केलेली कृती यामुळेच मोठा फरक पडू शकतो.
– डॉ. प्रशांत चंद्रा, सल्लागार कर्करोग शल्यविशारद, आदित्य बिर्ला मेमोरियल हॉस्पिटल, पुणे
