शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
हिंदू पंचांग हे चंद्राच्या गतीनुसार चालते, तर सौर वर्ष सूर्याच्या गतीनुसार मोजले जाते. चांद्र वर्ष हे सौर वर्षापेक्षा साधारण १० ते ११ दिवसांनी कमी असते. हा फरक दरवर्षी वाढत जातो. त्यामुळे सुमारे दर ३२ महिन्यांनी एक अतिरिक्त महिना जोडला जातो. या अतिरिक्त महिन्यालाच अधिक मास असे म्हणतात. हा महिना कोणत्याही ऋतूचे संतुलन बिघडू नये आणि हिंदू सण योग्य काळातच यावेत यासाठी ठेवला जातो. त्यामुळे अधिक मास हा केवळ धार्मिक नव्हे तर खगोलशास्त्रीय दृष्ट्याही महत्त्वाचा आहे.
पुराणांमध्ये अधिक मासाबाबत एक सुंदर कथा सांगितली जाते. सुरुवातीला अधिक मासाला कोणतेही विशेष स्थान नव्हते. इतर महिन्यांप्रमाणे त्याचा स्वामी देव नव्हता. त्यामुळे लोक या महिन्याला अशुभ समजू लागले. विवाह, गृहप्रवेश किंवा इतर शुभकार्ये या महिन्यात केली जात नसल्याने अधिक मास दुःखी झाला. तो भगवान विष्णूंकडे गेला आणि आपले दुःख व्यक्त केले. भगवान विष्णूंनी त्याच्यावर कृपा केली आणि म्हणाले “आजपासून तू माझ्या नावाने ओळखला जाशील. मी ‘पुरुषोत्तम’ आहे, म्हणून तुझे नाव ‘पुरुषोत्तम मास’असेल. या महिन्यात जो भक्त श्रद्धेने जप, तप, दान, पूजा आणि भक्ती करेल त्याला विशेष पुण्य प्राप्त होईल.”
भगवान विष्णूंचे “पुरुषोत्तम” हे नाव म्हणजे सर्वश्रेष्ठ पुरुष, संपूर्ण सृष्टीचा पालनकर्ता. त्यामुळे अधिक मासाला पुरुषोत्तम मास म्हणून सन्मान प्राप्त झाला.
अधिक मास हा भगवान विष्णूंना समर्पित मानला जातो. भगवान विष्णू हे सृष्टीचे पालनकर्ता आहेत. ते धर्म, संतुलन आणि भक्तीचे प्रतीक मानले जातात. त्यामुळे या महिन्यात विष्णूभक्तीला विशेष महत्त्व आहे. असे मानले जाते की या काळात भगवान विष्णूंची पूजा केल्यास, पापांचे क्षालन होते, मानसिक शांती मिळते, जीवनातील अडचणी कमी होतात, घरात सुख-समृद्धी वाढते व मोक्षप्राप्तीचा मार्ग सुकर होतो. यामुळेच अनेक भक्त या महिन्यात उपवास, जप, पारायण आणि दानधर्म करतात.
या महिन्यात “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” या मंत्राचा जप अत्यंत शुभ मानला जातो. हा मंत्र भगवान विष्णूंचे स्मरण करून मन शांत करतो.
विष्णुसहस्रनामाचे पठण केल्याने मनोबल वाढते आणि सकारात्मक ऊर्जा मिळते असे मानले जाते.
अधिक मासात भगवद्गीता वाचनाला विशेष महत्त्व आहे. श्रीकृष्णाचे उपदेश जीवनाला योग्य दिशा देतात.
या महिन्यातील एकादशी विशेष फलदायी मानली जाते. भक्त उपवास करून भगवान विष्णूंची आराधना करतात.
अन्नदान, वस्त्रदान, गोरगरीबांना मदत, धार्मिक ग्रंथांचे दान याला विशेष पुण्य प्राप्त होते.
अधिक मास हा सांसारिक सुखांपेक्षा आध्यात्मिक उन्नतीसाठी मानला जातो. त्यामुळे विवाह, गृहप्रवेश, वास्तुशांती, मुंज यांसारखी शुभकार्ये सहसा केली जात नाहीत.
यामागील उद्देश असा की या काळात माणसाने ईश्वरभक्ती करावी, आत्मचिंतन करावे व वाईट सवयी सोडाव्यात मन शुद्ध करण्याचा प्रयत्न करावा. म्हणजेच हा महिना “स्वतःकडे पाहण्याचा” काळ मानला जातो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पौराणिक कथेनुसार भगवान विष्णूंनी या महिन्याला स्वतःचे नाव दिले. त्यामुळे अधिक मासाला “पुरुषोत्तम मास” म्हणून ओळखले जाते.
Ans: “पुरुषोत्तम” म्हणजे सर्वश्रेष्ठ पुरुष. हिंदू धर्मात हा विशेष उल्लेख भगवान विष्णूंसाठी केला जातो.
Ans: हा महिना भगवान विष्णूंना समर्पित मानला जातो. त्यामुळे या काळात विष्णू पूजा, मंत्रजप आणि व्रत केल्यास विशेष पुण्य मिळते अशी श्रद्धा आहे.
