सोमवार, 13 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
महाराष्ट्रात अनेक प्राचीन शिवमंदिरे आहेत; परंतु ठाणे जिल्ह्यातील अंबरनाथ येथील प्राचीन शिवमंदिर हे त्यापैकी सर्वाधिक वैशिष्ट्यपूर्ण आणि ऐतिहासिक महत्त्वाचे मंदिर मानले जाते. जवळपास एक हजार वर्षांहून अधिक काळ वारा, पाऊस, ऊन आणि अनेक आक्रमणे सहन करूनही हे मंदिर आजही आपल्या मूळ कलात्मक वैभवासह उभे आहे. स्थापत्यकला, शिल्पकला, इतिहास आणि अध्यात्म यांचा अद्भुत संगम या मंदिरात अनुभवायला मिळतो.
महाशिवरात्री, श्रावणातील सोमवार आणि त्रिपुरारी पौर्णिमा यांसारख्या पर्वांमध्ये येथे लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात. हे मंदिर केवळ श्रद्धेचे केंद्र नसून महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचे अमूल्य दालन आहे.
अंबरनाथचे शिवमंदिर इ.स. १०६० मध्ये शिलाहार राजवंशाच्या काळात बांधण्यात आले. इतिहासकारांच्या मते या मंदिराची उभारणी शिलाहार राजा छित्तराज (चिट्टराज) याच्या कारकिर्दीत झाली. काही संशोधकांच्या मते त्यानंतर त्याचा उत्तराधिकारी मुम्मुनी (मुम्मुनीराज) याने मंदिराचे काम पूर्ण केले. मंदिरातील शिलालेख आणि ऐतिहासिक नोंदी या मताला आधार देतात.
या मंदिराला अंबरेश्वर, अंबर्नाथ शिवमंदिर किंवा पुरातन शिवालय अशा नावांनीही ओळखले जाते.
हे मंदिर अंबरनाथ (पूर्व) रेल्वे स्थानकापासून सुमारे दोन किलोमीटर अंतरावर वालधुनी नदीच्या काठी वसलेले आहे. आजूबाजूला शहराची वस्ती असली तरी मंदिर परिसरात प्रवेश करताच प्राचीन काळातील शांत, आध्यात्मिक वातावरणाची अनुभूती येते.
अंबरनाथचे शिवमंदिर हे महाराष्ट्रातील भूमिज शैलीतील सर्वात प्राचीन आणि उत्कृष्ट मंदिरांपैकी एक मानले जाते. काळ्या बेसॉल्ट दगडातून संपूर्ण मंदिर कोरले गेले आहे.
संपूर्ण मंदिरावर देव-देवता, अप्सरा, गंधर्व, यक्ष, नर्तक, प्राणी, फुले आणि भूमितीय नक्षीकाम कोरलेले आहे. प्रत्येक दगडावर सूक्ष्म कोरीवकाम दिसते. मंदिराच्या भिंतींवर रामायण, महाभारत आणि शैव परंपरेशी संबंधित विविध प्रतिमा आढळतात. प्रवेशद्वारावरील अलंकारिक कमानी आणि शिल्पे विशेष लक्ष वेधून घेतात. तर सभामंडपातील खांबांवरील नक्षीकाम भारतीय शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना मानले जाते.
या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे गर्भगृह जमिनीच्या पातळीपेक्षा खाली आहे. सभामंडपातून सुमारे 20 पायऱ्या उतरून शिवलिंगापर्यंत जावे लागते. आणखी एक आश्चर्य म्हणजे गर्भगृहावर पारंपरिक पूर्ण शिखर नाही. त्यामुळे शिवलिंगावर थेट आकाशातून सूर्यप्रकाश आणि पावसाचे पाणी पडते. हे वैशिष्ट्य भारतातील अत्यंत दुर्मिळ मंदिरांमध्ये आढळते.
मंदिरातील शिवलिंग स्वयंभू असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे. त्यामुळे या स्थानाला विशेष पवित्र मानले जाते. श्रावण महिना, महाशिवरात्री आणि सोमवारी येथे मोठ्या प्रमाणात अभिषेक, रुद्रपाठ आणि पूजा केली जाते.
मंदिराच्या समोर भगवान शिवांचे वाहन नंदी विराजमान आहे. भाविक प्रथम नंदीचे दर्शन घेतात आणि त्यानंतर शिवलिंगाचे दर्शन करतात. नंदीच्या मूर्तीवरील कोरीवकामही अत्यंत आकर्षक आहे.
मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर अनेक देवतांची शिल्पे आहेत. या शिल्पांमधून त्या काळातील सामाजिक, धार्मिक आणि कलात्मक जीवनाचे दर्शन घडते.
स्थानिक लोकपरंपरेनुसार पांडवांनी वनवासात एका रात्रीत हे मंदिर उभारण्याचा प्रयत्न केला. सूर्योदय होण्यापूर्वी काम पूर्ण न झाल्याने शिखर अपूर्ण राहिले, अशी लोकप्रिय आख्यायिका सांगितली जाते.
इतिहास मात्र मंदिराची निर्मिती शिलाहार राजवंशाच्या काळातील असल्याचे दर्शवितो. त्यामुळे ही कथा धार्मिक परंपरेचा भाग मानली जाते.
महाशिवरात्रीला येथे भव्य यात्रा भरते. महाराष्ट्रासह देशाच्या विविध भागांतून भाविक दर्शनासाठी येतात. यावेळी पहाटे महाअभिषेक, रुद्राभिषेक, बिल्वपत्र अर्पण, रात्रभर जागरण, शिवनामस्मरण, भजन-कीर्तन, महाप्रसाद. श्रावणातील प्रत्येक सोमवारीही मंदिरात मोठी गर्दी असते.
अनेक भाविकांच्या मते मंदिरात प्रवेश करताच एक विलक्षण शांतता अनुभवास येते. गर्भगृहात उतरल्यावर वातावरण अधिकच प्रसन्न वाटते. नैसर्गिक प्रकाश, दगडी बांधकाम आणि शिवलिंगासमोरील साधेपणा मनाला भक्तिभावाने भरून टाकतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: या मंदिराचे गर्भगृह जमिनीच्या पातळीखाली असून त्यावर पूर्ण शिखर नाही. त्यामुळे शिवलिंगावर थेट सूर्यप्रकाश आणि पावसाचे पाणी पडते, हे त्याचे अनोखे वैशिष्ट्य आहे.
Ans: भाविकांच्या श्रद्धेनुसार या मंदिरातील शिवलिंग स्वयंभू आहे, त्यामुळे या स्थानाला विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
Ans: स्थानिक आख्यायिकेनुसार पांडवांनी वनवासात एका रात्रीत हे मंदिर बांधण्याचा प्रयत्न केला, मात्र सूर्योदय झाल्याने मंदिराचे शिखर अपूर्ण राहिले.
