बुधवार, 28 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य - Social Media
मानव आणि निसर्ग यांचे नाते हजारो वर्षांपासून अतूट राहिले आहे. नद्या, पर्वत, वृक्ष, सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी यांना अनेक संस्कृतींमध्ये विशेष स्थान देण्यात आले आहे. आजही जगातील अनेक धर्मांमध्ये निसर्गाबद्दल आदर, कृतज्ञता आणि श्रद्धा व्यक्त केली जाते. मात्र, एक महत्त्वाचा प्रश्न अनेकांच्या मनात निर्माण होतो. नदी, पर्वत आणि वृक्ष पूजनीय आहेत, पण तेच देव आहेत का? याबाबत विविध धर्मांची मते वेगवेगळी आहेत.
हिंदू धर्मात निसर्गाला दैवी स्वरूप मानण्याची परंपरा आढळते. गंगा नदीला माता, पृथ्वीला भूमाता, सूर्याला देवता आणि विविध वृक्षांना पवित्र मानले जाते. मात्र, अनेक तत्त्वज्ञानांनुसार ही पूजाअर्चा निसर्गातील दैवी शक्तीचा सन्मान करण्यासाठी असते. म्हणजेच प्रत्येक नदी किंवा पर्वत हा स्वतंत्र सर्वोच्च देव आहे, असे आवश्यक नाही. निसर्ग हा परमसत्याच्या विविध रूपांपैकी एक मानला जातो.
इस्लाम, ख्रिस्ती आणि ज्यू धर्मामध्ये देव आणि निसर्ग यांच्यात स्पष्ट भेद केला जातो. या धर्मांनुसार देव हा संपूर्ण सृष्टीचा निर्माता आहे. नद्या, पर्वत, वृक्ष आणि इतर नैसर्गिक घटक हे देवाची निर्मिती आहेत. त्यामुळे त्यांचा आदर केला जातो, परंतु त्यांची पूजा केली जात नाही. उपासना केवळ ईश्वराचीच केली जाते.
बौद्ध आणि जैन धर्मातही निसर्गाबद्दल आदराची भावना आहे. अहिंसा, सर्व जीवांप्रती करुणा आणि पर्यावरणाशी सुसंवाद यांना विशेष महत्त्व दिले जाते. मात्र, या धर्मांमध्ये निसर्गातील घटकांना देव म्हणून पूजण्याची संकल्पना केंद्रस्थानी नाही. आध्यात्मिक प्रगती, नैतिक जीवन आणि आत्मशुद्धी यांवर अधिक भर दिला जातो.
जगातील अनेक आदिवासी आणि स्थानिक परंपरांमध्ये मात्र निसर्ग आणि दैवी शक्ती यांच्यात घनिष्ठ संबंध मानला जातो. काही समुदाय पर्वत, नद्या किंवा जंगलांमध्ये दैवी शक्तीचा वास असल्याचे मानतात. त्यामुळे निसर्गाचे संरक्षण आणि सन्मान हा त्यांच्या श्रद्धेचा अविभाज्य भाग असतो.
एकंदरीत पाहता, विविध धर्म निसर्गाकडे वेगवेगळ्या दृष्टीने पाहतात. काही धर्मांमध्ये निसर्ग हा देवाच्या शक्तीचे प्रतीक मानला जातो, काहींमध्ये तो देवाची निर्मिती मानला जातो, तर काही परंपरांमध्ये निसर्गातच दैवी अस्तित्व अनुभवले जाते. मात्र, जवळपास सर्वच धर्म निसर्गाचा आदर, संरक्षण आणि जतन करण्याचा संदेश देतात. त्यामुळे निसर्ग आणि अध्यात्म यांचे नाते आजही मानवी संस्कृतीचा महत्त्वाचा भाग राहिले आहे.
