गुरुवार, 29 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय सनातन संस्कृतीत हळद आणि कुंकू हे केवळ सौभाग्याचे प्रतीक नाही, तर ते मंगल, पवित्रता, शक्ती आणि समृद्धीचेही प्रतीक मानले जाते. प्रत्येक हिंदू घरातील देव्हाऱ्यात हळदी-कुंकवाचा करंडा असतो. पूजा, व्रत, उत्सव, सण किंवा कोणतेही शुभ कार्य हळद-कुंकू अर्पण केल्याशिवाय पूर्ण होत नाही. म्हणूनच देव्हाऱ्यात करंडा योग्य ठिकाणी आणि योग्य पद्धतीने ठेवण्याला विशेष महत्त्व आहे.
परंपरेनुसार हळदी-कुंकवाचा करंडा देव्हाऱ्याच्या उजव्या बाजूला किंवा देवमूर्तींच्या समोरील स्वच्छ जागी ठेवावा. शक्य असल्यास तो उत्तर किंवा पूर्व दिशेला ठेवणे शुभ मानले जाते.
वास्तुशास्त्रानुसार ईशान्य (उत्तर-पूर्व) दिशा ही देवतांची दिशा मानली जाते. या दिशेला ठेवलेले पूजेचे साहित्य सात्त्विक स्पंदने अधिक प्रमाणात ग्रहण करते, अशी श्रद्धा आहे.
करंडा नेहमी स्वच्छ आणि व्यवस्थित असावा, हळद आणि कुंकू स्वतंत्र कप्प्यात किंवा स्वतंत्र छोट्या वाट्यांमध्ये ठेवावे, करंडा देवाच्या मूर्तीच्या अगदी अंगावर किंवा पायाशी ठेवू नये, देव्हाऱ्यात हळद किंवा कुंकू थेट जमिनीवर ठेवू नये, पूजेनंतर करंड्याचे झाकण लावून ठेवणे योग्य मानले जाते.
हळद ही भगवान विष्णू, श्रीगणेश आणि देवी लक्ष्मीला प्रिय मानली जाते. हळद म्हणजे पवित्रतेचे प्रतीक, आरोग्य आणि शुद्धतेचे प्रतीक, मंगल कार्याची सुरुवात, समृद्धी आणि भरभराटीचे चिन्ह. कोणत्याही शुभ कार्याची सुरुवात हळदीने केली जाते. विवाह, मुंज, गृहप्रवेश, नामकरण यांसारख्या संस्कारांमध्ये हळदीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.
कुंकू हे आदिशक्तीचे प्रतीक मानले जाते.
कुंकू म्हणजे देवीची कृपा, शक्तीचे प्रतीक, सौभाग्याचे चिन्ह, मंगलतेचे स्वरूप
पूजेमध्ये देवांना कुंकू वाहिल्याने भक्ताची श्रद्धा आणि समर्पण व्यक्त होते.
हळद आणि कुंकू यांचा एकत्रित अर्थ अत्यंत सुंदर आहे. हळद म्हणजे पालन, समृद्धी आणि सौम्यता, कुंकू म्हणजे शक्ती, तेज आणि चैतन्य.
दोन्ही एकत्र असणे म्हणजे लक्ष्मी आणि शक्ती यांचे एकत्र वास्तव्य असे मानले जाते. म्हणून प्रत्येक पूजेमध्ये हळद-कुंकू एकत्र अर्पण केले जाते.
हळदी-कुंकवाचा करंडा हा केवळ एक भांडे नसून तो मंगलतेचा आणि देवीच्या कृपेचा स्थायी स्रोत मानला जातो.
भारतीय संस्कृतीत विवाहित महिलांना हळदीकुंकू लावण्याची प्रथा अत्यंत प्राचीन आहे. ही परंपरा परस्पर आदर, प्रेम आणि मंगलकामनेचे प्रतीक आहे.
हळदी-कुंकू देताना अशी भावना व्यक्त केली जाते— “तुमचे सौभाग्य अखंड राहो, देवीची कृपा तुमच्यावर सदैव राहो आणि तुमच्या घरात सुख-समृद्धी नांदो.”
वास्तुशास्त्रानुसार ईशान्य दिशा ही ज्ञान, अध्यात्म आणि देवत्वाची दिशा मानली जाते. त्यामुळे या दिशेला ठेवलेले पूजेचे साहित्य अधिक शुभ मानले जाते. तथापि, सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वच्छता, श्रद्धा आणि नियमित पूजा. करंडा उत्तर, पूर्व किंवा देव्हाऱ्याच्या व्यवस्थित उजव्या बाजूस ठेवणे ही पारंपरिक व व्यावहारिक मांडणी आहे.
हळदी-कुंकवाचा करंडा नेमका कोणत्या बाजूला किंवा कोणत्या दिशेला ठेवावाच, असा स्पष्ट आदेश सर्व हिंदू धर्मग्रंथांत आढळत नाही. उत्तर, पूर्व किंवा ईशान्य दिशेला ठेवण्याची प्रथा ही मुख्यतः परंपरा, वास्तुशास्त्र आणि पूजेतील शिस्त यांवर आधारित आहे. त्यामुळे दिशा महत्त्वाची असली तरी श्रद्धा, स्वच्छता आणि भक्तिभाव हे अधिक महत्त्वाचे मानले जातात.
देव्हाऱ्यातील हळदी-कुंकवाचा करंडा हा भारतीय संस्कृतीतील मंगलतेचे, शक्तीचे, समृद्धीचे आणि सौभाग्याचे जिवंत प्रतीक आहे. तो स्वच्छ, सुबक आणि आदरपूर्वक ठेवणे ही केवळ धार्मिक कृती नसून आपल्या संस्कृतीचा सन्मान आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: परंपरेनुसार तो देव्हाऱ्याच्या उजव्या बाजूला किंवा पूर्व, उत्तर अथवा ईशान्य दिशेला ठेवणे शुभ मानले जाते.
Ans: होय. मात्र दोन्ही स्वतंत्र कप्प्यात किंवा वेगळ्या छोट्या वाट्यांमध्ये ठेवणे अधिक योग्य मानले जाते.
Ans: वास्तुशास्त्रात दिशेला महत्त्व दिले असले तरी श्रद्धा, स्वच्छता आणि नियमित पूजा यांनाच सर्वाधिक महत्त्व मानले जाते.
