शुक्रवार, 16 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
महाराष्ट्राची वारी परंपरा ही केवळ धार्मिक यात्रा नसून संतपरंपरा, भक्ती, समता आणि सामाजिक एकात्मतेचे प्रतीक आहे. आषाढी वारी म्हटले की आळंदीहून संत ज्ञानेश्वर महाराजांची आणि देहूहून संत तुकाराम महाराजांची पालखी डोळ्यासमोर उभी राहते. मात्र विदर्भालाही या महान परंपरेचा एक अनमोल वारसा लाभला आहे. तो म्हणजे अमरावती जिल्ह्यातील श्रीक्षेत्र कौंडण्यपूर येथून निघणारी श्री रुक्मिणी मातेची मानाची पायदळ पालखी.
ही पालखी विदर्भातील एकमेव मानाची पायदळ पालखी असून सुमारे ४०० वर्षांहून अधिक काळ अखंड सुरू असलेली परंपरा आहे. भक्तिभाव, शिस्त आणि निष्ठेचा हा सोहळा आजही हजारो वारकऱ्यांना पंढरपूरच्या दिशेने चालण्याची प्रेरणा देतो.
अमरावती जिल्ह्यातील कौंडण्यपूर हे अत्यंत प्राचीन तीर्थक्षेत्र आहे. पुराणांमध्ये आणि स्थानिक परंपरेनुसार हे महर्षी कौंडिण्य यांची तपोभूमी मानले जाते. याच भूमीत विदर्भाचा राजा भीष्मक याचे राज्य होते आणि त्याची कन्या रुक्मिणी हिचा जन्म येथे झाला, अशी श्रद्धा आहे.
यामुळेच कौंडण्यपूरला रुक्मिणी मातेचे माहेर म्हटले जाते. भगवान श्रीकृष्ण म्हणजेच पांडुरंग असल्याने हे स्थान पंढरपूरच्या विठ्ठलाचे सासर म्हणूनही ओळखले जाते. महाराष्ट्रातील भक्तिभावात ही संकल्पना अत्यंत प्रेमाने जपली जाते.
भागवत पुराणानुसार रुक्मिणीने श्रीकृष्णाला पती म्हणून स्वीकारण्याचा निश्चय केला होता. तिने श्रीकृष्णाला गुप्त संदेश पाठविला. श्रीकृष्ण कौंडण्यपूर येथे आले आणि रुक्मिणीचे हरण करून तिला आपल्या रथात बसवून घेऊन गेले. पुढे दोघांचा विधिपूर्वक विवाह झाला.
ही घटना केवळ प्रेमकथा नसून भक्त आणि परमेश्वराच्या मिलनाचे प्रतीक मानली जाते. त्यामुळे कौंडण्यपूरचे स्थान वैष्णव भक्तांसाठी विशेष पवित्र आहे.
कौंडण्यपूर येथून पंढरपूरकडे निघणाऱ्या रुक्मिणी मातेच्या पालखीची परंपरा चारशे वर्षांहून अधिक जुनी मानली जाते. विदर्भातील वारकरी संप्रदायाने ही परंपरा अखंडपणे जपली आहे.
आळंदी, देहू, त्र्यंबकेश्वर, सासवड यांसारख्या पालख्यांप्रमाणेच कौंडण्यपूरची रुक्मिणी पालखीही मानाची पालखी म्हणून ओळखली जाते. विदर्भातील वारकऱ्यांसाठी हा अत्यंत अभिमानाचा विषय आहे. ही पालखी विदर्भातील विविध जिल्ह्यांतून प्रवास करत हजारो वारकऱ्यांसह पंढरपूरच्या दिशेने मार्गक्रमण करते.
पालखीबरोबर चालणारे वारकरी अखंड नामस्मरण करतात. विठ्ठनामच्या जयघोषांनी संपूर्ण वातावरण भक्तिमय होते. टाळ, मृदुंग, वीणा, भगवा पताका, दिंड्या, हरिपाठ, अभंग आणि कीर्तन यांमुळे संपूर्ण प्रवास हा चालता-बोलता आध्यात्मिक महोत्सव बनतो.
महाराष्ट्रात एक सुंदर भावनिक परंपरा सांगितली जाते. कौंडण्यपूर हे रुक्मिणीचे माहेर असल्यामुळे पंढरपूरचा विठ्ठल येथे जावई मानला जातो. त्यामुळे रुक्मिणी मातेची पालखी म्हणजे जणू माहेरातून सासरी निघालेल्या लेकीचा मंगल सोहळाच. या भावनेतून वारकरी अत्यंत प्रेमाने आणि आदराने पालखीची सेवा करतात.
रुक्मिणी मातेची पालखी ही केवळ धार्मिक परंपरा नसून विदर्भाच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा भाग आहे. या पालखीमुळे विदर्भातील वारकरी परंपरा संपूर्ण महाराष्ट्राशी जोडली गेली आहे. आजही हजारो भाविक या पालखीत सहभागी होऊन आपल्या पिढ्यापिढ्या चालत आलेल्या भक्तीचा वारसा पुढे नेत आहेत.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पौराणिक मान्यतेनुसार विदर्भराज भीष्मकाची कन्या रुक्मिणीचा जन्म कौंडण्यपूर येथे झाला होता. त्यामुळे या स्थळाला तिचे माहेर मानले जाते.
Ans: पालखीदरम्यान टाळ-मृदुंग, हरिपाठ, अभंग, कीर्तन, दिंडी आणि अखंड नामस्मरण यांसारखे धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
Ans: लोकश्रद्धेनुसार कौंडण्यपूर हे रुक्मिणी मातेचे माहेर आणि पंढरपूर हे तिचे सासर मानले जाते. या भावनेतून ही पालखी दरवर्षी पंढरपूरच्या दिशेने प्रस्थान करते.
