गुरुवार, 29 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- गुगल
उत्तर प्रदेशातील मथुरा जिल्हा हा भगवान श्रीकृष्णाच्या बाललीलांनी पावन झालेला प्रदेश म्हणून जगभर प्रसिद्ध आहे. मथुरेपासून काही अंतरावर असलेल्या महावन (गोकुळ) या क्षेत्रात अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत. त्यापैकी ब्रह्मांड बिहारी मंदिर हे अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि भक्तांच्या श्रद्धेचे केंद्र मानले जाते. या मंदिराचे महत्त्व केवळ त्याच्या प्राचीनतेमुळे नाही, तर येथे घडलेल्या श्रीकृष्णाच्या एका विलक्षण बाललीलेमुळे आहे. याच ठिकाणी बालकृष्णाने माती खाल्ली होती आणि माता यशोदेला आपल्या मुखात संपूर्ण ब्रह्मांडाचे दर्शन घडवले, अशी भागवत पुराणातील प्रसिद्ध कथा सांगितली जाते.
या मंदिराची आणखी एक अनोखी परंपरा म्हणजे येथे प्रसाद म्हणून मिठाई, पेढे किंवा लाडू न देता पवित्र मातीचे छोटे गोळे भक्तांना दिले जातात. ही परंपरा जगातील इतर मंदिरांपेक्षा वेगळी असून ती श्रीकृष्णाच्या बाललीलेची आठवण जपते.
महावन हे ब्रजभूमीतील एक अत्यंत महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. भगवान श्रीकृष्णाचा जन्म मथुरेत झाला असला तरी त्यांचे संगोपन नंदबाबा आणि माता यशोदा यांच्या गोकुळातील घरात झाले. गोकुळ परिसरातील महावनात श्रीकृष्णाने आपल्या बालपणीच्या अनेक लीला केल्या. पूतना वध, शकटासुराचा संहार, त्रिणावर्ताचा वध आणि ब्रह्मांड दर्शन यांसारख्या घटना याच परिसराशी संबंधित मानल्या जातात.
भागवत पुराणात वर्णन आहे की, एके दिवशी बालकृष्ण आपल्या मित्रांसोबत खेळत असताना त्यांनी माती खाल्ली. त्यांचे मित्र आणि मोठा भाऊ बलराम यांनी ही गोष्ट माता यशोदेला सांगितली. यशोदा रागाने कृष्णाजवळ गेली आणि त्याला विचारले, “तू माती खाल्लीस का?”
कृष्णाने निरागसपणे उत्तर दिले, “आई, मी माती खाल्ली नाही. तुला विश्वास नसेल तर माझे तोंड पाह.”
माता यशोदाने कृष्णाला तोंड उघडण्यास सांगितले. पण तिने जे पाहिले, ते तिच्या कल्पनेपलीकडचे होते. कृष्णाच्या छोट्याशा मुखात तिला पृथ्वी, आकाश, ग्रह, तारे, पर्वत, नद्या, समुद्र, सर्व देवता, संपूर्ण सृष्टी आणि स्वतःचेही दर्शन झाले. त्या क्षणी तिला जाणवले की तिचा लाडका मुलगा हा सामान्य बालक नसून स्वयं परमेश्वर आहे.
याच अद्भुत प्रसंगामुळे या स्थळाला ‘ब्रह्मांड बिहारी’ हे नाव प्राप्त झाले.
स्थानिक परंपरेनुसार, या पवित्र स्थळी शेकडो वर्षांपूर्वी मंदिराची स्थापना करण्यात आली. अनेक संत, वैष्णव आचार्य आणि ब्रजभक्तांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. आज हे मंदिर ब्रज यात्रेतील एक महत्त्वाचे तीर्थस्थान आहे. दररोज हजारो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात.
मंदिरातील मुख्य गर्भगृहात बालकृष्णाचे सुंदर विग्रह विराजमान असून त्यांच्या भोवती ब्रह्मांड दर्शनाची कथा दर्शविणारी शिल्पे आणि चित्रे पाहायला मिळतात.
या मंदिराची सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट म्हणजे येथे प्रसाद म्हणून पवित्र माती दिली जाते. ही माती लहान गोळ्यांच्या किंवा पेढ्यांच्या आकारात तयार केली जाते. ती खाण्यासाठी नसून भक्त श्रद्धेने ती घरात पूजास्थानी ठेवतात किंवा कपाळाला लावतात. ही माती त्या दिव्य प्रसंगाचे प्रतीक मानली जाते, जेव्हा श्रीकृष्णाने माती खाऊन आपल्या मुखात संपूर्ण विश्वाचे दर्शन घडवले होते.
ही परंपरा भक्तांना श्रीकृष्णाच्या बाललीलेचे स्मरण करून देते आणि त्यांच्यावरील श्रद्धा अधिक दृढ करते.
या मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.
श्रीकृष्ण जन्माष्टमी मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.
गोकुळाष्टमीला हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात.
ब्रजमंडल परिक्रमेतील यात्रेकरू या मंदिराला विशेष भेट देतात.
कार्तिक महिन्यात विशेष पूजन आणि भजन-कीर्तन आयोजित केले जाते.
बालकृष्णाच्या विविध लीलांचे नाट्यरूप सादरीकरणही येथे केले जाते.
ब्रह्मांड बिहारी मंदिर केवळ एक धार्मिक स्थळ नाही, तर भक्ती आणि अध्यात्माचा गहन संदेश देणारे स्थान आहे. माता यशोदेला विश्वरूप दाखवून श्रीकृष्णाने सांगितले की, परमेश्वर हा सर्वव्यापी आहे. तो प्रत्येक जीवामध्ये, प्रत्येक कणामध्ये आणि संपूर्ण सृष्टीत वास करतो.
माती ही पृथ्वीचे प्रतीक आहे. श्रीकृष्णाच्या या लीलेतून मानवाला निसर्ग, पृथ्वी आणि सृष्टीबद्दल आदरभाव ठेवण्याचा संदेशही मिळतो.
ब्रजमंडलातील प्रमुख धार्मिक स्थळांमध्ये ब्रह्मांड बिहारी मंदिराचे विशेष स्थान आहे. गोकुळ, नंदभवन, रमणरेती, यमुना घाट आणि ब्रह्मांड बिहारी मंदिर यांचे दर्शन घेतल्याशिवाय ब्रज यात्रा अपूर्ण मानली जाते. देश-विदेशातील लाखो कृष्णभक्त दरवर्षी येथे येऊन श्रीकृष्णाच्या बाललीलेचे स्मरण करतात.
ब्रह्मांड बिहारी मंदिर हे श्रद्धा, भक्ती आणि भगवान श्रीकृष्णाच्या दिव्य बाललीलेचे जिवंत प्रतीक आहे. येथे प्रसाद म्हणून मिळणारी पवित्र माती ही केवळ एक परंपरा नसून, श्रीकृष्णाने माता यशोदेला दाखवलेल्या विश्वरूपाची स्मृती आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: हे मंदिर उत्तर प्रदेशातील मथुरा जिल्ह्यातील गोकुळ (महावन) येथे स्थित आहे.
Ans: भगवान श्रीकृष्णाने बालपणी माती खाल्ली आणि माता यशोदेला आपल्या मुखात संपूर्ण ब्रह्मांडाचे दर्शन घडवले. त्या दिव्य लीलेच्या स्मरणार्थ येथे पवित्र मातीचा प्रसाद दिला जातो.
Ans: हे मंदिर श्रीकृष्णाच्या 'ब्रह्मांड दर्शन' या प्रसिद्ध बाललीलेशी संबंधित असल्यामुळे कृष्णभक्तांसाठी अत्यंत पवित्र मानले जाते.
