बुधवार, 17 जून 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात झाशीच्या राणी लक्ष्मीबाई यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. शौर्य, पराक्रम, राष्ट्रनिष्ठा आणि धर्मश्रद्धा यांचा अद्भुत संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसून येतो. “मी माझी झाशी देणार नाही” असे ठामपणे सांगणाऱ्या राणी लक्ष्मीबाई यांनी केवळ आपल्या राज्यासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण भारतभूमीच्या स्वाभिमानासाठी संघर्ष केला.
“देशभक्त” हा शब्द त्यांच्या संदर्भात अधिक योग्य ठरतो. राणी लक्ष्मीबाई या भारतभूमीच्या अनन्य भक्त होत्या. त्याकाळी भारतावर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे राज्य होते. इंग्रजांच्या अन्यायकारक धोरणांविरुद्ध त्यांनी संघर्ष केला. त्यांच्यासाठी झाशी हे फक्त राज्य नव्हते, तर मातृभूमीचा एक भाग होते. म्हणूनच त्यांनी इंग्रजांना शरण जाण्याऐवजी युद्धाचा मार्ग स्वीकारला. त्यांची राष्ट्रभक्ती ही संपूर्ण भारतासाठी प्रेरणादायी ठरली.
राणी लक्ष्मीबाई यांचे मूळ नाव मणिकर्णिका (मनू) होते. त्यांचा जन्म वाराणसी येथे झाला. लहानपणापासूनच त्यांना धर्मग्रंथ, रामायण, महाभारत आणि भगवद्गीतेचे संस्कार मिळाले. त्यांच्या घरात नियमित पूजा, जप आणि धार्मिक विधी होत असत. मनूला घोडेस्वारी, तलवारबाजी यांच्याबरोबरच देवपूजेचीही आवड होती.
राणी लक्ष्मीबाई विशेषतः देवी दुर्गा, भवानी आणि महादेव यांच्या भक्त होत्या. युद्धावर जाण्यापूर्वी त्या देवी भवानीची पूजा करीत असत. महाराष्ट्रातील अनेक मराठा राजघराण्यांप्रमाणेच त्यांच्यामध्येही शक्तीची उपासना करण्याची परंपरा होती.
त्यांच्या दरबारात नित्य देवीची आरती, वेदपठण आणि धार्मिक कार्यक्रम होत असत. नवरात्रोत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जात असे.
झाशीच्या राणीने स्वतः अनेक धार्मिक स्थळांना मदत केली. झाशी परिसरातील महादेव, देवी आणि विष्णू मंदिरांच्या देखभालीसाठी त्यांनी दान दिल्याचे उल्लेख इतिहासात आढळतात. विशेषतः झाशीतील कुलदैवतांच्या मंदिरांना जमीन, निधी आणि पूजेची व्यवस्था उपलब्ध करून देण्यात त्यांनी पुढाकार घेतला होता.
दरम्यान, त्यांच्या नावाने एखादे भव्य मंदिर त्यांनी स्वतः बांधल्याचा स्पष्ट आणि सर्वमान्य ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही. मात्र त्यांनी अनेक मंदिरांच्या जीर्णोद्धाराला आणि धार्मिक संस्थांना सहाय्य केल्याचे उल्लेख आढळतात.
धर्मपरंपरेनुसार आणि लोकश्रद्धेनुसार राणी लक्ष्मीबाई यांना देवी भवानीचे विशेष आशीर्वाद लाभले होते असे मानले जाते.
सन १८५८ मध्ये इंग्रज सैन्याने झाशीला वेढा घातला. परिस्थिती अत्यंत कठीण होती. सैन्य कमी, साधने मर्यादित आणि शत्रू बलवान होता.
अशा वेळी राणी नियमित देवीचे स्मरण करत असत. त्यांच्या मनातील अद्भुत धैर्य आणि आत्मविश्वास हा देवीच्या कृपेचा परिणाम असल्याचे लोककथांमध्ये सांगितले जाते.
झाशीचा किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात जाण्याची वेळ आली तेव्हा राणीने आपल्या दत्तक पुत्र दामोदरराव यांना पाठीवर बांधले आणि घोड्यावरून किल्ल्याबाहेर धाडसी झेप घेतली. इतक्या मोठ्या संकटातून त्यांची सुखरूप सुटका होणे हे अनेकांनी दैवी कृपा मानले आहे.
पराभवाच्या अनेक शक्यता असूनही त्यांनी कधीही आत्मसमर्पण केले नाही. धार्मिक श्रद्धेने त्यांना अंतःकरणातील शक्ती दिली. भगवद्गीतेतील कर्मयोगाचा प्रभाव त्यांच्या जीवनात स्पष्ट दिसून येतो.
त्यांच्या जीवनात धर्म म्हणजे केवळ कर्मकांड नव्हते. धर्म म्हणजे कर्तव्य, न्याय आणि मातृभूमीचे रक्षण अशी त्यांची धारणा होती. भगवद्गीतेतील “धर्मासाठी युद्ध करणे हे क्षत्रियाचे कर्तव्य आहे” हा संदेश त्यांनी प्रत्यक्ष जीवनात उतरविला.
१८ जून १८५८ रोजी ग्वाल्हेर (Gwalior) जवळील कोटा-की-सराय येथे युद्ध करताना राणी लक्ष्मीबाई वीरमरण पावल्या. शेवटच्या क्षणापर्यंत त्यांनी तलवार हातातून सोडली नाही. त्यांच्या शौर्यामुळे त्या भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे प्रतीक बनल्या. राष्ट्रभक्ती, धर्मश्रद्धा आणि कर्तव्यनिष्ठा यांचा आदर्श आजही त्यांच्या जीवनातून मिळतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: त्या देवी भवानी, दुर्गा आणि भगवान महादेव यांच्या निष्ठावान भक्त होत्या.
Ans: दत्तक पुत्र दामोदरराव यांना पाठीवर बांधून त्यांनी घोड्यावरून धाडसी झेप घेत किल्ल्यातून सुटका केली.
Ans: त्यांचे शौर्य, राष्ट्रभक्ती, आत्मविश्वास, धर्मश्रद्धा आणि स्वातंत्र्यासाठीचे बलिदान आजही प्रत्येक भारतीयाला प्रेरणा देते.
