जगातील पहिले फ्लश टॉयलेट नक्की कुठे आणि कधी बनविण्यात आले (फोटो सौजन्य - Facebook)
एका प्लंबरची दूरदर्शी विचारसरणी
सार्वजनिक स्वच्छतेकडे हे ऐतिहासिक पाऊल जॉर्ज जेनिंग्ज यांनी उचलले, जे व्यवसायाने प्लंबर आणि स्वच्छता अभियंता होते. त्याचा पाया १८५१ च्या ग्रेट एक्झिबिशनमध्ये घातला गेला. तिथे, जेनिंग्जने पहिल्यांदाच लोकांना फ्लश टॉयलेटची सोय सादर केली. त्यांचा प्रयोग इतका यशस्वी झाला की सुमारे ८२७,००० लोकांनी फक्त एक पैसा देऊन या शौचालयांचा वापर केला. विशेष म्हणजे एका पैशात लोकांना केवळ शौचालयच नाही तर स्वच्छ आसन, टॉवेल, कंगवा आणि शू पॉलिश सारख्या प्रीमियम सुविधा देखील उपलब्ध करून दिल्या जात होत्या.
२ फेब्रुवारी: स्वच्छतेच्या इतिहासातील एक मोठा दिवस
प्रदर्शनाच्या प्रचंड यशानंतर, २ फेब्रुवारी १८५२ रोजी लंडनच्या रस्त्यांवर सार्वजनिक फ्लशिंग टॉयलेट कायमचे उघडण्यात आले. तेव्हा त्यांना सार्वजनिक प्रतीक्षा कक्ष म्हटले जात असे. पुरुषांसाठी पहिले शौचालय ९५ फ्लीट स्ट्रीटवर बांधण्यात आले, तर काही दिवसांनी, ५१ बेडफोर्ड स्ट्रीटवर महिलांसाठी सुविधा उघडण्यात आली. या प्रतीक्षा कक्षांमध्ये पाण्याच्या कपाटांची व्यवस्था होती. प्रवेश शुल्क २ पेन्स होते, तर ब्रश करणे किंवा हात धुणे यासारख्या सेवा स्वतंत्रपणे आकारल्या जात होत्या.
‘ग्रेट स्टिंक’ आणि लंडनचे संकट
त्या वेळी लंडनमधील परिस्थिती आजच्यापेक्षा वेगळी होती. व्हिक्टोरियन काळात, शहरातील सर्व कचरा थेट थेम्स नदीत सोडला जात असे. यामुळे १८५८ मध्ये शहरात इतकी भयानक दुर्गंधी पसरली की ते ग्रेट स्टिंक म्हणून ओळखले जाऊ लागले. परिस्थिती इतकी बिकट झाली की सरकारला कठोर उपाययोजना कराव्या लागल्या.
आधुनिक गटार प्रणालीचा उदय
या संकटाला तोंड देण्यासाठी, अभियंता जोसेफ बझालगेट यांनी आधुनिक भूमिगत गटार प्रणाली बांधली. या प्रणालीने शहरातील कचरा वाहून नेला, ज्यामुळे रोगाचा प्रसार रोखला गेला. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, त्यांनी डिझाइन केलेली गटार प्रणाली आजही लंडनमध्ये यशस्वीरित्या कार्यरत आहे. जॉर्ज जेनिंग्जचे फ्लश टॉयलेट आणि जोसेफ बझालगेटच्या गटार प्रणालीने एकत्रितपणे केवळ लंडनचे रूपांतर केले नाही तर संपूर्ण जगासाठी सार्वजनिक स्वच्छतेचे एक नवीन मॉडेल देखील प्रदान केले.
