बुधवार, 21 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य - Social Media
आज जागतिक राजकारणात Iran ला अनेकदा “विलन” म्हणून दाखवले जाते. अणुकार्यक्रम, अमेरिकेसोबतचा संघर्ष आणि मध्यपूर्वेतील तणाव यामुळे इराणची प्रतिमा कठोर देश अशी बनली आहे. पण एखादा देश अचानक असा होत नाही; त्यामागे इतिहास, राजकीय घटना आणि परकीय हस्तक्षेप यांचा मोठा प्रभाव असतो.
१९०१ मध्ये ब्रिटिश उद्योजक William Knox D’Arcy यांनी इराणच्या शाहसोबत तेल उत्खननाचा करार केला, ज्याला D’Arcy Concession म्हणतात. या करारामुळे इराणमधील प्रचंड तेलसंपत्तीवर ब्रिटिश कंपन्यांचे नियंत्रण आले. पुढे Anglo-Persian Oil Company (नंतरची BP) सारख्या कंपन्यांनी तेलावर अधिकार मिळवला. तेलातून प्रचंड नफा ब्रिटनला मिळत असताना इराणमधील सामान्य लोक मात्र गरीबच राहिले. त्यामुळे परकीय शक्तींविषयी राग आणि अविश्वास वाढू लागला.
१९५१ मध्ये इराणचे पंतप्रधान Mohammad Mosaddegh यांनी ऐतिहासिक निर्णय घेत तेल उद्योगाचे राष्ट्रीयीकरण केले. त्यांचा उद्देश असा होता की देशाची संपत्ती देशाच्या विकासासाठी वापरली जावी. परंतु हा निर्णय ब्रिटन आणि अमेरिकेला मान्य नव्हता. परिणामी १९५३ मध्ये 1953 Iranian coup d’état घडवून आणण्यात आला. या गुप्त कारवाईला Operation Ajax असे म्हणतात, ज्यामध्ये Central Intelligence Agency आणि MI6 यांनी मोसादे यांचे लोकशाही सरकार पाडले. या घटनेने इराणमध्ये पश्चिमी देशांविषयी तीव्र अविश्वास निर्माण झाला.
या कूपनंतर Mohammad Reza Pahlavi यांची सत्ता मजबूत झाली. त्यांच्या काळात औद्योगिकीकरण, पाश्चिमात्य शिक्षण आणि सामाजिक सुधारणा घडल्या. महिलांना शिक्षण आणि काही अधिकारही मिळाले. पण दुसरीकडे विरोधकांना दडपण्यासाठी SAVAK या गुप्तचर संस्थेचा कठोर वापर झाला. त्यामुळे अनेक लोकांना वाटू लागले की शाह हे अमेरिकेच्या पाठिंब्यावर चालणारे ‘पपेट’ शासक आहेत.
या असंतोषातून १९७९ मध्ये Iranian Revolution घडली. धार्मिक नेते Ruhollah Khomeini यांच्या नेतृत्वाखाली शाह यांची सत्ता संपली आणि इराण Islamic Republic बनला. त्यानंतर देशाची राजकीय दिशा पूर्णपणे बदलली. अणुऊर्जा कार्यक्रम आणि Hezbollah व Hamas सारख्या गटांशी संबंध यामुळे हा संघर्ष अधिक गुंतागुंतीचा झाला आहे.
मात्र या इतिहासाकडे पाहिल्यावर एक गोष्ट स्पष्ट होते. इराणची आक्रमक भूमिका अचानक तयार झालेली नाही. परकीय हस्तक्षेप, संसाधनांवर नियंत्रण आणि राजकीय उलथापालथ यामुळे इराणमध्ये स्वायत्तता आणि स्वाभिमान याबद्दल तीव्र भावना निर्माण झाली. त्यामुळे आज इराण स्वतःला बाहेरील दबावापासून वाचवण्याचा प्रयत्न करतो.
म्हणूनच प्रश्न असा आहे की इराण खरोखरच “विलन” आहे का, की इतिहासाने त्याला त्या भूमिकेत ढकलले? अनेक विश्लेषकांच्या मते, कोणताही देश पूर्णपणे चांगला किंवा वाईट नसतो. परिस्थिती, सत्ता आणि इतिहास या गोष्टी देशांच्या वर्तनाला आकार देतात. इराणचा इतिहास हेच दाखवतो की जागतिक राजकारणात सत्य नेहमीच एका बाजूने दिसत नाही; प्रत्येक घटनेमागे अनेक स्तर असतात.
