रविवार, 12 जुलै 2026
ट्रम्पला धमकीनंतर इराणी 'Revenge Policy'वर जागतिक चर्चेत; आधी पण 'या' मोठ्या घटनेंचा इराणने घेतला होता बदला ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
मध्य-पूर्वेच्या (Middle East) राजकारणात आणि आंतरराष्ट्रीय सामरिक वर्तुळात गेल्या काही वर्षांत वारंवार ऐकू येणारा एक सर्वात भीतीदायक शब्द म्हणजे ‘कठोर सूड’ (Harsh Revenge). जेव्हा जेव्हा इराणच्या ( iran) एखाद्या वरिष्ठ लष्करी अधिकाऱ्याची, आघाडीच्या अणुशास्त्रज्ञाची किंवा त्यांच्या मित्र राष्ट्राच्या नेत्याची हत्या होते आणि त्यामागे शत्रू देशाचा कट असल्याचे समोर येते, तेव्हा तेहरानमधून थेट युद्धाची घोषणा केली जाते. अलीकडेच, इराणचे सर्वोच्च नेते आयतोल्लाह अली खामेनी यांचे पुत्र मोजतबा खामेनी यांनी अमेरिकेचे नवनिर्वाचित अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांना दिलेल्या कथित धमकीनंतर, इराणचे हेच ‘सूडाचे धोरण’ पुन्हा एकदा जागतिक स्तरावर चर्चेत आले आहे. या निमित्ताने संपूर्ण जगात एकच प्रश्न उपस्थित होत आहे: इराणने यापूर्वी खरोखरच आपल्या नेत्यांच्या मृत्यूचा बदला घेतला आहे का, की हे केवळ राजकीय इशारे असतात?
या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी जर आपण गेल्या ६ वर्षांतील इतिहास आणि घडामोडींचा बारकाईने अभ्यास केला, तर याचे उत्तर बहुतांशी ‘हो’ असेच येते. इराणचे परराष्ट्र आणि सुरक्षा धोरण हे इतर देशांपेक्षा वेगळे आहे. त्यांच्यासाठी ‘बदला’ ही केवळ एक भावनिक प्रतिक्रिया नाही, तर तो त्यांच्या संरक्षणाचा एक मुख्य सामरिक घटक (Strategic Component) मानला जातो. इराणचे इशारे केवळ कागदावर किंवा भाषणांपुरते मर्यादित नसतात. वेळ आल्यावर इराण थेट बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे डागतो, ड्रोन हल्ले करतो किंवा ‘प्रतिकार अक्ष’ (Axis of Resistance) मधील आपल्या मित्र संघटनांच्या (हमास, हिजबुल्लाह, हुथी) माध्यमातून शत्रूला चोवीस तास खिंडीत गाठतो. इराणचा मुख्य उद्देश केवळ लष्करी नुकसान करणे हा नसून, विरोधी देशांवर प्रचंड राजकीय आणि मानसिक दबाव आणणे हा असतो.
३ जानेवारी २०२० रोजी अमेरिकेने इराणला आतापर्यंतचा सर्वात मोठा धक्का दिला होता. इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) च्या कुड्स फोर्सचे अत्यंत शक्तिशाली प्रमुख जनरल कासिम सुलेमानी हे बगदाद विमानतळाजवळ अमेरिकेच्या एका गुप्त ड्रोन हल्ल्यात मारले गेले. तत्कालीन अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी स्वतः या हल्ल्याची जबाबदारी स्वीकारली होती. सुलेमानी यांच्या मृत्यूनंतर इराणमध्ये प्रचंड संतापाची लाट उसळली आणि सर्वोच्च नेते अली खामेनी यांनी तात्काळ “कठोर बदला” घेण्याची शपथ घेतली.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Iran-US Crisis: होर्मुझवरून इराणमध्ये अंतर्गत फूट! शक्तिशाली सैन्य ‘IRGC’ युद्ध पुकारण्याच्या तयारीत, तर सरकारचा ‘हा’ मोठा निर्णय
या घोषणेनंतर अवघ्या पाचच दिवसांत, म्हणजेच ८ जानेवारी २०२० रोजी इराणने संपूर्ण जगाला आश्चर्याचा धक्का दिला. इराणने थेट इराकमधील ‘ऐन अल-असद’ आणि ‘एरबिल’ या अमेरिकेच्या अत्यंत सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या लष्करी तळांवर डझनभर घातक बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे डागली. या थेट हल्ल्यात अनेक अमेरिकन सैनिक गंभीर जखमी झाले आणि काही काळ जगात थेट युद्धाची परिस्थिती निर्माण झाली होती. अमेरिकेच्या लष्करी तळावर थेट हल्ला करण्याचे धाडस आधुनिक इतिहासात फार कमी देशांनी दाखवले आहे, जे इराणने करून दाखवले.
१ एप्रिल २०२४ रोजी सीरियाची राजधानी दमास्कस येथील इराणी दूतावासाच्या इमारतीवर एक भीषण हवाई हल्ला झाला. या हल्ल्यात इराणच्या IRGC चे वरिष्ठ कमांडर मोहम्मद रझा झहेदी यांच्यासह सात उच्चपदस्थ अधिकारी ठार झाले. इराणने या हल्ल्यासाठी थेट इस्रायलला जबाबदार धरले. दूतावासावरील हल्ला हा थेट इराणच्या सार्वभौमत्वावर झालेला हल्ला मानला गेला.
याचा बदला म्हणून १३ एप्रिल २०२४ च्या रात्री इराणने जे केले, ते यापूर्वी कधीही घडले नव्हते. इराणने इतिहासामध्ये प्रथमच आपल्या स्वतःच्या भूमीवरून थेट इस्रायलवर ३०० हून अधिक आत्मघाती ड्रोन आणि बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे डागली. जरी इस्रायल आणि अमेरिकेच्या हवाई संरक्षण यंत्रणेने (Air Defence System) यातील बहुतांश हल्ले हवेतच रोखले असले, तरी या घटनेने इराणने इस्रायलला स्पष्ट संदेश दिला की, आता ते कोणत्याही छुप्या युद्धाच्या मागे न राहता थेट हल्ला करण्यास सक्षम आहेत.
२०२४ मध्ये हमासचे राजकीय प्रमुख इस्माईल हानिया हे इराणच्या राष्ट्राध्यक्षांच्या शपथविधी सोहळ्यासाठी तेहरानमध्ये आले असताना त्यांची एका गुप्त स्फोटात हत्या करण्यात आली. इराणच्या राजधानीत आणि अत्यंत कडक सुरक्षेत झालेल्या या हत्येमुळे इराण कमालीचा संतापला. इराणने याचा दोष इस्रायलवर ठेवला आणि पुन्हा एकदा बदला घेण्याची शपथ घेतली.
या हत्येनंतर इराणने लगेचच कोणताही मोठा थेट हल्ला केला नाही, परंतु त्यांनी आपल्या मित्र संघटनांना पूर्णपणे सक्रिय केले. त्यानंतरच्या काही महिन्यांत इस्रायल आणि इराण यांच्यात क्षेपणास्त्रे, ड्रोन आणि हवाई हल्ल्यांची एक मोठी मालिकाच सुरू झाली, ज्याने संपूर्ण मध्य-पूर्वेला युद्धाच्या खाईत लोटले.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : GFSGalaxy: होर्मुझ सामुद्रधुनीत भारतीय जहाजावर इराणचा हल्ला; 10 भारतीयांना वाचवले, 1 बेपत्ता, अमेरिकेने डागली 140 क्षेपणास्त्रे
नोव्हेंबर २०२० मध्ये इराणचे सर्वात प्रमुख आणि ‘अणू कार्यक्रमाचे जनक’ मानले जाणारे शास्त्रज्ञ मोहसेन फखरीझादेह यांची तेहरानजवळ एका अत्याधुनिक उपग्रहाद्वारे नियंत्रित स्वयंचलित शस्त्राने हत्या करण्यात आली. या हायटेक हत्येमागे इस्रायलची गुप्तचर संस्था ‘मोसाद’ (Mossad) चा हात असल्याचा आरोप इराणने केला.
या हत्येचा बदला घेण्यासाठी इराणने कोणतीही लष्करी कारवाई केली नाही, तर त्यांनी अधिक धोकादायक पाऊल उचलले. इराणने आपल्या अणू कार्यक्रमाचा वेग कमालीचा वाढवला आणि युरेनियम समृद्धीकरणाची (Uranium Enrichment) पातळी थेट अणुबॉम्ब बनवण्याच्या जवळ घेऊन गेले. हा पाश्चात्य देशांवर आणि इस्रायलवर इराणने दिलेला सर्वात मोठा धोरणात्मक प्रतिहल्ला होता.
३ जानेवारी २०२४ रोजी जनरल कासिम सुलेमानी यांच्या हत्येच्या वर्षपूर्ती निमित्त इराणच्या केरमान शहरात सुलेमानी यांच्या कबरीजवळ दोन भीषण आत्मघाती बॉम्बस्फोट झाले, ज्यात जवळपास १०० निष्पाप नागरिक मारले गेले. या क्रूर हल्ल्याची जबाबदारी दहशतवादी संघटना ‘आयसिस’ (ISIS) ने स्वीकारली.
आपल्या नागरिकांच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी इराणच्या रिव्होल्यूशनरी गार्ड्सने अवघ्या काही दिवसांत म्हणजेच १६ जानेवारी २०२४ रोजी इराक आणि सीरियातील दहशतवाद्यांच्या तळांवर एकाच वेळी अनेक लांब पल्ल्याची बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे डागली. इराणचा दावा होता की त्यांनी सीरियात आयसिसच्या तळांना नष्ट केले, तर इराकमध्ये इस्रायलच्या मोसादशी संबंधित गुप्तचर केंद्राला थेट लक्ष्य केले. यावरून हे स्पष्ट होते की, शत्रू कोणताही असो, इराण आपल्या सूडाच्या धोरणापासून कधीही मागे हटत नाही.
