शनिवार, 31 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
Marine Insurance Guide 2026: समुद्रात चालणारी अवाढव्य जहाजे पाहून अनेकदा लोकांच्या मनात प्रश्न येतो की, जर एवढे मोठे जहाज एखाद्या अपघाताचा बळी ठरले, तर त्याचे नुकसान कोण भरून देणार? नुकतेच भारतीय ध्वज असलेले ‘विराट-१’ (Virat-1) हे मेकॅनाइज्ड सेलिंग वेसल ओमानच्या किनारपट्टीजवळ तांत्रिक बिघाडामुळे समुद्रात बुडाले. या घटनेने सागरी विमा म्हणजेच ‘मरीन इन्शुरन्स’ (Marine Insurance) पुन्हा एकदा चर्चेत आणला आहे. ज्याप्रमाणे कार, बाईक, घर आणि फॅक्टरीचा विमा उतरवला जातो, त्याचप्रमाणे जहाजांचाही विमा असतो. हाच विमा जहाज मालकांना कोट्यवधी रुपयांच्या नुकसानीपासून वाचवतो.
सागरी व्यापार हा जागतिक अर्थव्यवस्थेचा कणा मानला जातो. दररोज हजारो जहाजे समुद्राच्या मार्गाने कोट्यवधी टन माल एका देशातून दुसऱ्या देशात पोहोचवतात. अशा परिस्थितीत अपघातांचा धोका नेहमीच असतो. जहाज बुडणे, एकमेकांवर धडकणे, आग लागणे, इंजिन निकामी होणे, समुद्री वादळ किंवा मालाचे (Cargo) नुकसान होणे अशा घटना कधीही घडू शकतात. याच जोखमींपासून संरक्षण करण्यासाठी मरीन इन्शुरन्स तयार करण्यात आला आहे.
‘विराट-१’ बुडाल्यानंतर जहाज मालकाला किती भरपाई मिळणार, हा सर्वात मोठा प्रश्न आहे. सध्या याची अचूक रक्कम जाहीर करण्यात आलेली नाही. वास्तविक पाहता, सागरी विम्यामध्ये भरपाईची रक्कम आधीच निश्चित नसते. हा विमा ‘हल इन्शुरन्स’ (Hull Insurance) आणि ‘कार्गो बिमा’ (Cargo Insurance) या दोन भागात दिला जातो.
हल इन्शुरन्स: हा सागरी विमा जहाजाची रचना (Structure), इंजिन, यंत्रसामग्री, नेव्हिगेशन सिस्टीम आणि इतर उपकरणांना कव्हर करतो. तांत्रिक बिघाड, अपघात किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे जहाज बुडाल्यास या पॉलिसीअंतर्गत जहाज मालकाला भरपाई मिळते.
कार्गो इन्शुरन्स: जहाजातून वाहून नेल्या जाणाऱ्या मालासाठी स्वतंत्र कार्गो विमा असतो. जहाजासोबत जर मालही समुद्रात बुडाला किंवा खराब झाला, तर मालाचे मालक, निर्यातदार (Exporters) किंवा आयातदार (Importers) त्यांच्या स्वतंत्र विमा पॉलिसीअंतर्गत दावा करू शकतात. थोडक्यात, हा विमा जहाजाचे नुकसान आणि मालाचे नुकसान यांची भरपाई देतो.
एखाद्या जहाज बुडाल्यामुळे अनेकदा समुद्री पर्यावरण आणि इतर जहाजांवरही त्याचा परिणाम होतो. तेल गळती, प्रदूषण, बचाव मोहीम, क्रू मेंबर्सची सुरक्षा आणि तिसऱ्या पक्षाचे नुकसान भरून काढण्यासाठी विशेष व्यवस्था असते.
यासाठी जगभरात प्रोटेक्शन अँड इंडेम्निटी (P&I) क्लब काम करतात. या संस्था जहाज मालकांना अतिरिक्त दायित्व कव्हरेज (Liability Coverage) देतात. जर अपघातानंतर समुद्रात प्रदूषण पसरले किंवा मोठ्या प्रमाणावर बचाव मोहीम राबवावी लागली, तर तो खर्च याच व्यवस्थेअंतर्गत कव्हर केला जातो. ‘विराट-१’ च्या घटनेने हे पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे की, सागरी विमा केवळ जहाजाच्या सुरक्षेसाठी नाही, तर संपूर्ण सागरी व्यापार व्यवस्थेच्या आर्थिक सुरक्षेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
