गुरुवार, 22 ऑक्टोबर 2026
षडयंत्र की अपघात? अमेरिका-इराण तणावाच्या पार्श्वभूमीवर भारतासह 5 देशांतील रिफायनरींना लागली आग
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी मंगळवारी राजस्थानमधील पाचपद्रा येथील एका रिफायनरीचे उद्घाटन करणार होते. सुमारे १३ वर्षांपूर्वी संकल्पित केलेल्या या प्रकल्पाचे स्वप्न साकार होणार होते. मात्र, उद्घाटनाच्या केवळ एक दिवस आधी, रिफायनरीच्या मुख्य प्रक्रिया युनिट्सना भीषण आग लागली, ज्यामुळे उद्घाटन पुढे ढकलण्यात आले.
हिंदुस्तान पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड (HPCL) च्या या रिफायनरीमध्ये लागलेल्या भीषण आगीच्या कारणांचा तपास सुरू आहे. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, जगभरातील तेल मालमत्ता, विशेषतः रिफायनरींमध्ये लागणाऱ्या आगींमध्ये एक विशिष्ट प्रकार दिसून येत आहे. ही घटना अशा वेळी घडत आहे, जेव्हा पश्चिम आशियातील सुरू असलेल्या युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर तेल आणि वायू यांसारख्या नैसर्गिक संसाधनांचा शस्त्र म्हणून वापर केला जात आहे.
२८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर हवाई हल्ले करून पश्चिम आशियामध्ये व्यापक संघर्ष सुरू केल्यापासून, भारतासह सहा देशांमधील तेल शुद्धीकरण कारखान्यांमध्ये (रिफायनरींमध्ये) आगीच्या घटना घडल्या आहेत. हे सर्व रिफायनरी युद्धक्षेत्राच्या बाहेर आहेत. या घटनांमुळे, रिफायनरींमधील आगी हा योगायोग आहे की त्यात काही विशिष्ट पद्धत आहे, यावर चर्चा सुरू झाली आहे.
गेल्या दोन महिन्यांत, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, मेक्सिको, इक्वेडोर आणि रशियामधील रिफायनरींमध्ये आगीच्या घटनांमुळे कामकाज विस्कळीत झाले आहे. रशियाचे प्रकरण वेगळे आहे, कारण युक्रेनने तेथील त्यांच्या तेल प्रकल्पांवर हल्ला केला आहे. रशिया आणि युक्रेन फेब्रुवारी २०२२ पासून युद्धाच्या स्थितीत आहेत. तथापि, इतर सर्व देशांमधील रिफायनरींमधील आगी तांत्रिक बिघाड किंवा प्रकल्पातील अंतर्गत समस्यांमुळे लागल्याचे मानले जात आहे.
Women Reservation: ‘नारी शक्ती’ अद्याप प्रतीक्षेतच! महिला मतदारांचा टक्का वाढला, पण उमेदवार का घटले?
भारतातील दोन तेल प्रकल्पांमध्येही आगीच्या घटना घडल्या आहेत. हिंदुस्तान पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेडच्या (HPCL) राजस्थान रिफायनरी व्यतिरिक्त, मुंबईच्या किनाऱ्यालगत असलेल्या ऑइल अँड नॅचरल गॅस कॉर्पोरेशनच्या (ONGC) तेलक्षेत्रातही एक अपघात घडला आहे. १२ एप्रिल रोजी या ONGC प्रकल्पात आग लागली होती, जी नियंत्रणात आणण्यात आली आहे.
सुदैवाची बाब म्हणजे, राजस्थानमधील पाचपद्रा रिफायनरीमधील पायाभूत सुविधांचे कोणतेही गंभीर नुकसान झाले नाही. पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालयाने सांगितले की, या घटनेच्या मूळ कारणाचा तपास करण्यासाठी एक उच्चस्तरीय समिती स्थापन करण्यात आली आहे. HPCL ने सांगितले की, प्राथमिक तपासात असे दिसून आले आहे की, हीट एक्सचेंजर सर्किटमधील एका व्हॉल्व्ह/फ्लँजमधून हायड्रोकार्बन गळती झाल्यामुळे ही आग लागली होती.
आतापर्यंत उपलब्ध असलेल्या माहितीनुसार, तेल रिफायनरींमधील या सर्व आगी अपघात असू शकतात, परंतु त्यात एक समान धागा दिसून येतो. अमेरिकेतील दोन तेल प्रकल्पांमध्येही स्फोट आणि आगीच्या घटना घडल्या आहेत: व्हॅलेरो एनर्जीची पोर्ट आर्थर रिफायनरी आणि मॅरेथॉन पेट्रोलियमची एल पासो रिफायनरी. ऑस्ट्रेलियातील सर्वात मोठ्या तेल शुद्धीकरण कारखान्यांपैकी एकाला आग लागली असून, तो अद्याप पूर्णपणे पुन्हा सुरू झालेला नाही. इक्वेडोर आणि मेक्सिकोमधील तेल शुद्धीकरण कारखान्यांमध्येही आगीच्या घटना घडल्या आहेत.
२० एप्रिल रोजी, म्यानमारच्या सागाईंग प्रदेशातील ह्मावबी नदी बंदरात एक शक्तिशाली स्फोट झाला, ज्यात १० पेक्षा जास्त इंधन टँकर आणि जहाजे आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडली. आग वेगाने पसरली आणि टँकर तिच्या भक्ष्यस्थानी पडले. आपत्कालीन पथकांना आगीवर पूर्णपणे नियंत्रण मिळवता आले नाही आणि मंगळवारपर्यंत आग धुमसत राहिली. एका एक्स वापरकर्त्याने पोस्ट केले, “भारतातील तेल शुद्धीकरण कारखान्याला आग लागून २४ तास सुद्धा झाले नाहीत आणि आता म्यानमारच्या सागाईंग प्रदेशातील ह्मावबी बंदरात झालेल्या मोठ्या स्फोटानंतर १० पेक्षा जास्त इंधन टँकर आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडले आहेत. ही परिस्थिती हाताबाहेर जात आहे.”
१६ एप्रिल रोजी, अरविंद नावाच्या एका सत्यापित खातेधारकाने ‘एक्स’वर पोस्ट केले, “भारतीय तेल शुद्धीकरण कारखान्यांनी अतिरिक्त सुरक्षा उपाययोजना कराव्यात, विशेषतः अंतर्गत षडयंत्रांच्या बाबतीत.” हे राजस्थानमधील तेल शुद्धीकरण कारखान्याला आग लागण्याच्या चार दिवस आधी घडले होते. आपल्या पोस्टमध्ये, अरविंदने म्हटले होते की, शत्रू देश देशातील तेल शुद्धीकरण कारखान्याला लक्ष्य करू शकतात असा त्याला तीव्र संशय होता. त्याने लिहिले, “भू-राजकीय कारणांसाठी, शत्रू तेलाच्या किमती वाढवण्यासाठी आणि भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर परिणाम करण्यासाठी तेल शुद्धीकरण कारखान्याला आग लावू शकतात.” अवघ्या चार दिवसांनंतर, २० एप्रिल रोजी, एचपीसीए (HPCA) तेल शुद्धीकरण कारखान्याला आग लागली.
अमेरिका-इस्रायल-इराण युद्धातील सर्वात मोठा धडा हा आहे की, जगभरातील देश कच्चे तेल, नैसर्गिक वायू आणि पेट्रोकेमिकल उत्पादनांवर किती मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहेत. अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर केलेल्या हल्ल्यानंतर, तेहरानने आखाती प्रदेशातील अनेक अमेरिकी तळांवर, तसेच प्रमुख इस्रायली शहरांवर क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ले करून प्रत्युत्तर दिले.
इराणने आखाती देशांमधील तेल शुद्धीकरण कारखान्यांवरही हल्ले केले, ज्यामुळे होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून होणारा तेल आणि वायूचा पुरवठा विस्कळीत झाला. जगातील ऊर्जा पुरवठ्याचा एक मोठा भाग या मार्गातून जातो. मध्य पूर्वेतील सुरू असलेल्या संघर्षाचा जागतिक तेल आणि वायू बाजारावर परिणाम झाला आहे. कच्च्या तेलाच्या किमती, ज्या फेब्रुवारीमध्ये प्रति बॅरल सुमारे ६६ डॉलर होत्या, त्या मार्चमध्ये प्रति बॅरल १०० डॉलरच्या वर गेल्या. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी घोषित केलेल्या दोन आठवड्यांच्या युद्धविरामादरम्यान किमती किंचित घसरल्या, जो या आठवड्यात संपणार आहे.
दरम्यान, अमेरिका-इराण युद्धाच्या ४५ दिवसांच्या आत, पाच वेगवेगळ्या देशांतील तेल शुद्धीकरण कारखान्यांना आग लागली. अहवालानुसार, या आगी ड्रोन किंवा क्षेपणास्त्र हल्ल्यांमुळे लागल्या नाहीत, तर तांत्रिक बिघाड किंवा लहान गळतीमुळे लागल्या, कारण हे तेल शुद्धीकरण कारखाने युद्धक्षेत्रापासून दूर होते. २३ मार्च रोजी, टेक्सासमधील व्हॅलेरो एनर्जीच्या पोर्ट आर्थर येथील प्रकल्पात स्फोट झाला. डिझेल हायड्रोट्रीटरला आग लागल्यानंतर हा स्फोट झाला. सुरुवातीला, यात इराणचा सहभाग असल्याची अटकळ होती, परंतु अधिकाऱ्यांनी याची अधिकृतपणे पुष्टी केली नाही. या प्रकरणाच्या चौकशीसाठी उच्चस्तरीय चौकशीचे आदेश देण्यात आले.
४ एप्रिल रोजी, मुंबई हाय येथील ओएनजीसीच्या एसएचपी प्लॅटफॉर्मवर आग लागली, ज्यात १० कामगार किरकोळ जखमी झाले. आपत्कालीन पथकांनी तात्काळ प्रतिसाद देत आगीवर नियंत्रण मिळवले. ओएनजीसीने आगीचे कारण उघड केलेले नाही. १० एप्रिल रोजी, अमेरिकेतील टेक्सासमध्ये आणखी एक मोठी आग लागली, जेव्हा मॅरेथॉन पेट्रोलियमच्या एल पासो रिफायनरीमध्ये तांत्रिक बिघाडामुळे आग लागली, जी तात्काळ विझवण्यात आली.
१६ एप्रिल रोजी ऑस्ट्रेलियामध्ये आग लागली. आपत्कालीन पथके विवा एनर्जीच्या कोरिओ तेल रिफायनरीमध्ये (जिलॉन्ग, मेलबर्नच्या नैऋत्येस) तातडीने पोहोचली. ही रिफायनरी व्हिक्टोरियाच्या सुमारे ५०% आणि देशाच्या १०% इंधनाचे उत्पादन करते, परंतु या घटनेनंतर तिचे कामकाज पूर्णपणे पूर्ववत झालेले नाही. सरकारने पेट्रोल उत्पादनावर संभाव्य परिणाम होण्याचा इशारा दिला आहे. त्यानंतर, २० एप्रिल रोजी, राजस्थानमधील एचपीसीएल रिफायनरीच्या उद्घाटनाच्या केवळ एक दिवस आधी आग लागली. आग विझवण्यासाठी अग्निशमन दलाच्या गाड्या तैनात करण्यात आल्या आणि नंतर परिस्थिती नियंत्रणात आणण्यात आली.
एका उत्तर अमेरिकन ‘एक्स’ खात्याने दावा केला आहे की, जगभरातील तेल मालमत्तांना लागणाऱ्या या आगी योगायोग नसून, तेल पुरवठा विस्कळीत करण्याच्या उद्देशाने रचलेली एक पद्धत असू शकते. एचपीसीएल राजस्थान रिफायनरी घटनेनंतर ‘एक्स’वर लिहिताना, अरविंदने असेही म्हटले की, विविध देशांतील रिफायनरींना लागणाऱ्या आगी जागतिक स्तरावर शुद्ध तेलाच्या पुरवठ्यात व्यत्यय येण्याचे संकेत असू शकतात. अमेरिका आणि इराण यांच्यातील सुरू असलेल्या युद्धाचा संदर्भ देत तो म्हणाला, “एका बाजूला तेलाची टंचाई निर्माण करायची आहे आणि त्यासाठी त्यांनी आधीच तयारी केली आहे, तर दुसरी बाजू मुबलक तेल पुरवठा कायम ठेवून दुसऱ्या बाजूवर दबाव आणू इच्छिते.”
अमेरिका-इराण युद्धात तेल हे सर्वात महत्त्वाचे शस्त्र म्हणून उदयास आले आहे. लष्करी सामर्थ्याच्या बाबतीत अमेरिका आणि इराण यांची तुलना होऊ शकत नाही. अगदी अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनाही सुरुवातीला वाटले होते की हे युद्ध काही आठवड्यांत संपेल. मात्र, जेव्हा इराणने पर्शियन आखातातून तेल आणि वायू निर्यातीचा मुख्य सागरी मार्ग असलेल्या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीला अडवले आणि आखातातील तेल प्रकल्पांवर हल्ला केला, तेव्हा परिस्थिती बदलली. याचा जागतिक पुरवठ्यावर लक्षणीय परिणाम झाला आणि तेलाच्या किमतीत मोठी वाढ झाली, ज्यामुळे जगभरातील उद्योगांवर परिणाम झाला.
जर विविध देशांच्या तेल शुद्धीकरण क्षमतेवर परिणाम झाला, तर त्याचा फायदा युद्धात सामील असलेल्या किंवा ज्यांच्याकडे मोठे साठे आहेत त्यांना होऊ शकतो. व्हेनेझुएलाकडे जगातील सर्वात मोठा तेलसाठा (३०३.२ अब्ज बॅरल) आहे, तर इराण तिसऱ्या क्रमांकावर (२०८.६ अब्ज बॅरल) आहे. जर जागतिक पुरवठा विस्कळीत झाला आणि तेल शुद्धीकरण कारखाने बंद पडले, तर मोठ्या तेलसाठ्या असलेल्या देशांना सामरिक फायदा मिळू शकतो. विशेष म्हणजे, जगातील सर्वात मोठा कच्च्या तेलाचा आयातदार असलेल्या चीनवर अशा आगींचा फारसा परिणाम झालेला नाही. एकूणच, या घटना अधिकृतपणे तांत्रिक कारणे किंवा अपघात म्हणून सांगितल्या जात आहेत, परंतु घटनांच्या सततच्या घडण्यामुळे ‘जागतिक पॅटर्न’ची भीतीही निर्माण झाली आहे.
