मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026
ग्लायोब्लास्टोमा म्हणजे काय? मेंदूच्या कर्करोगातील सर्वात आक्रमक प्रकार कोणता, उपचार करणे का ठरते मोठे आव्हान
ग्लायोब्लास्टोमा हा मेंदूतील सर्वात घातक कर्करोगांपैकी एक असून, तो मेंदूमधील ताऱ्यासारख्या आकाराच्या ॲस्ट्रोसाइट्स (Astrocytes) नावाच्या पेशींमधून विकसित होतो. या प्रकारच्या ट्यूमरला ग्रेड IV म्हणून वर्गीकृत केले जाते. हा ट्यूमर अतिशय वेगाने वाढतो आणि मेंदूतील आसपासच्या निरोगी ऊतींमध्ये पसरत असल्यामुळे शस्त्रक्रियेद्वारे तो पूर्णपणे काढून टाकणे अत्यंत कठीण असते.याबद्दल डॉ. अरविंद बडिगेर, टेक्निकल डायरेक्टर, बीडीआर फार्मास्युटिकल्स इंटरनॅशनल्स, यांनी मेंदूच्या आजाराबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
ग्लायोब्लास्टोमा कोणत्याही वयोगटात होऊ शकतो; मात्र तो प्रामुख्याने वृद्ध व्यक्तींमध्ये अधिक आढळतो. मेंदू शरीराच्या हालचाली, बोलणे, स्मरणशक्ती, विचारशक्ती आणि इतर अनेक महत्त्वाच्या कार्यांचे नियंत्रण करत असल्यामुळे अगदी लहान ट्यूमरही गंभीर परिणाम घडवू शकतो. वैद्यकीय क्षेत्रातील प्रगतीमुळे आज ग्लायोब्लास्टोमाबाबत अधिक माहिती उपलब्ध झाली असली तरी, त्याची गुंतागुंतीची रचना आणि वेगाने वाढण्याचा स्वभाव यामुळे हा आजार अजूनही मोठे आव्हान ठरत आहे.
ग्लायोब्लास्टोमा अत्यंत आक्रमक स्वरूपाचा असतो. कर्करोगाच्या पेशी मेंदूतील निरोगी ऊतींमध्ये शिरकाव करत असल्याने शस्त्रक्रियेद्वारे संपूर्ण ट्यूमर काढून टाकणे जवळपास अशक्य ठरते.या आजाराची सामान्य लक्षणे म्हणजे सतत डोकेदुखी, फिट्स (झटके) येणे, मळमळ, उलट्या, दृष्टी धूसर होणे, गोंधळलेपणा, स्मरणशक्ती कमी होणे, स्वभावातील बदल तसेच ट्यूमर मेंदूच्या ज्या भागात आहे त्यानुसार शरीराच्या एखाद्या भागात अशक्तपणा किंवा मुंग्या येणे. ग्लायोब्लास्टोमाचे निश्चित कारण अद्याप ज्ञात नाही. मात्र काही विशिष्ट जनुकीय (Genetic) बदल आणि दुर्मिळ आनुवंशिक विकारांमुळे हा कर्करोग होण्याची शक्यता वाढू शकते. बहुतांश रुग्णांमध्ये हा आजार कोणत्याही स्पष्ट कारणाशिवाय आढळतो.लवकर निदान करणे कठीण असते, कारण त्याची लक्षणे इतर अनेक न्यूरोलॉजिकल आजारांसारखी असू शकतात. न्यूरोलॉजिकल तपासणी, प्रगत एमआरआय (MRI) स्कॅन आणि बायोप्सीच्या मदतीने या आजाराचे निदान करून इतर प्रकारच्या मेंदूतील ट्यूमरपासून त्याची वेगळी ओळख पटवली जाते.
ग्लायोब्लास्टोमा हा मेंदूच्या कर्करोगातील सर्वात कठीण प्रकारांपैकी एक मानला जातो, कारण तो अतिशय वेगाने वाढतो आणि आसपासच्या निरोगी मेंदूच्या ऊतींमध्ये पसरतो. इतर काही ट्यूमरप्रमाणे त्याला स्पष्ट सीमा नसतात. त्यामुळे कर्करोगाच्या सूक्ष्म पेशी मुख्य ट्यूमरच्या बाहेर जाऊन निरोगी मेंदूच्या भागातही पोहोचतात.
शस्त्रक्रियेद्वारे ट्यूमरचा मुख्य भाग काढून टाकला गेला तरीही उरलेल्या सूक्ष्म कर्करोग पेशींमुळे हा कर्करोग पुन्हा होण्याची शक्यता कायम राहते. सध्या ग्लायोब्लास्टोमावर शस्त्रक्रिया, रेडिएशन थेरपी आणि केमोथेरपी हे उपचार प्रामुख्याने केले जातात. याशिवाय लक्ष्यित उपचारपद्धती (Targeted Therapy) आणि इम्युनोथेरपीसारख्या आधुनिक उपचारांवरही संशोधन सुरू आहे.
उपचारांच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात, मेंदूच्या महत्त्वाच्या कार्यांवर परिणाम होणार नाही याची काळजी घेत शक्य तितका ट्यूमर शस्त्रक्रियेद्वारे काढून टाकला जातो.शस्त्रक्रियेनंतर उरलेल्या कर्करोगाच्या पेशी नष्ट करण्यासाठी आणि कर्करोग पुन्हा होण्यास विलंब लावण्यासाठी रेडिएशन थेरपी आणि केमोथेरपीचा वापर केला जातो.संशोधक इम्युनोथेरपी, जनुक उपचार (Gene Therapy), नवीन कर्करोगविरोधी औषधे तसेच रक्त-मेंदू अडथळा (Blood-Brain Barrier) पार करू शकणाऱ्या औषध वितरण प्रणालींसारख्या आधुनिक उपचारांवर संशोधन करत आहेत.
नवीन आणि प्रभावी उपचारपद्धती विकसित करण्यासाठी सध्या विविध क्लिनिकल चाचण्या सुरू आहेत. या संशोधनामुळे रुग्णांचा जगण्याचा कालावधी वाढविणे, त्यांचे जीवनमान सुधारणे आणि अधिक परिणामकारक उपचार विकसित करणे शक्य होईल, अशी आशा आहे. त्यामुळे ग्लायोब्लास्टोमावरील सातत्यपूर्ण संशोधन भविष्यात अधिक प्रभावी निदान आणि उपचारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे.
Ans: ग्लायोब्लास्टोमा (Glioblastoma) हा मेंदूच्या कर्करोगातील अत्यंत आक्रमक आणि वेगाने वाढणारा ट्यूमर आहे. हा मेंदूतील ग्लियल पेशींमधून विकसित होतो.
Ans: हा ट्यूमर वेगाने वाढतो, आसपासच्या मेंदूच्या ऊतींमध्ये पसरतो आणि पूर्णपणे शस्त्रक्रियेद्वारे काढणे अनेकदा कठीण ठरते. त्यामुळे उपचार अधिक आव्हानात्मक असतात.
Ans: सतत डोकेदुखी, मळमळ, उलट्या, झटके (Seizures), दृष्टीतील बदल, स्मरणशक्ती कमी होणे, बोलण्यात अडचण आणि शरीराच्या एका बाजूला अशक्तपणा ही सामान्य लक्षणे असू शकतात.
