शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
World Brain Tumor Day: ब्रेन ट्युमर रुग्णांना मोठा दिलासा! मेंदूतील गाठींवर होणारा सुरक्षित आणि अचूक उपचार
ब्रेन ट्यूमरचे निदान होणे हा रुग्णाच्या आयुष्यातील सर्वात भीतीदायक क्षणांपैकी एक क्षण ठरतो. मात्र, शस्त्रक्रिया तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे गेल्या दशकात ब्रेन ट्यूमर मेंदूच्या उपचारात उल्लेखनीय प्रगती झाली आहे, ज्यामध्ये अशा प्रगतीचा समावेश आहे, जी उपचारांचे परिणाम बदलत आहे आणि रुग्णांना नवी आशा देत आहे. याबद्दल डॉ. नितीन नारायण डांगे, सल्लागार न्यूरोसर्जरी, लीलावती हॉस्पिटल अँड रिसर्च सेंटर, मुंबई यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
सर्वात महत्त्वपूर्ण घडामोडींपैकी एक म्हणजे, शस्त्रक्रिया तंत्रज्ञानाचा विकास. आजची मेंदूची शस्त्रक्रिया ही, अनेक लोक कल्पना करतात त्यापेक्षा खूपच वेगळी आहे. प्रगत एमआरआय इमेजिंग, न्यूरो-नेव्हिगेशन सिस्टीम, शस्त्रक्रियेदरम्यानचे देखरेख तंत्र (इंट्राऑपरेटिव्ह मॉनिटरिंग) आणि उच्च-शक्तीचे सर्जिकल मायक्रोस्कोप यांमुळे शस्त्रक्रिया तज्ज्ञांना अभूतपूर्व अचूकतेने शस्त्रक्रिया करणे शक्य होते. हे तंत्रज्ञान हालचाल, बोलणे, स्मरणशक्ती आणि इतर अत्यावश्यक कार्यांसाठी जबाबदार असलेल्या महत्त्वपूर्ण क्षेत्रांचे रक्षण करत असतानाच, ट्यूमरच्या सीमा अधिक अचूकपणे ओळखण्यास मदत करते.
किमान आक्रमक उपचार पद्धती रुग्णसेवेलाही नवस्वरूप देत आहेत. योग्य प्रकरणांमध्ये, शस्त्रक्रियेसाठी लहान छेद आणि लक्ष्यित तंत्रांचा वापर केल्यास आजूबाजूच्या ऊतींना होणारा आघात कमी करता येतो; परिणामी रुग्णालयातील मुक्काम कमी होतो, रुग्ण लवकर बरा होतो आणि शस्त्रक्रियेनंतरच्या जीवनाचा दर्जा सुधारतो. अनेक रुग्णांसाठी, याचा अर्थ असा की, पूर्वी शक्य होते त्यापेक्षा लवकर आपल्या नेहमीच्या दिनचर्येकडे परतणे.
शल्यचिकित्सक (सर्जन) आता अल्ट्रासोनिक (ध्वनी लहरींवर आधारित) उपकरणांचा वापर करतात, जी ट्यूमरच्या ऊतींचे लहान कणांमध्ये विघटन करतात, जे नंतर शोषणाद्वारे हळुवारपणे काढले जाऊ शकतात. या पद्धतीमुळे आसपासच्या निरोगी मेंदूच्या ऊतींचे नुकसान कमीत कमी ठेवून, लक्ष्यित ट्यूमर काढणे शक्य होते. मऊ ट्यूमरच्या ऊती आणि मेंदूचा निरोगी भाग यांमधील फरक ओळखण्याची या तंत्रज्ञानाची क्षमता हे सुनिश्चित करते की, केवळ ट्यूमरवरच परिणाम होतो, तर मेंदूचा सभोवतालचा भाग मात्र सुरक्षित राहतो. अशा नाविन्यपूर्ण सुधारणांमुळे मेंदूच्या शस्त्रक्रियेशी पूर्वी संबंधित असलेले धोके कमी होतात आणि रुग्णांच्या बरे होण्याच्या प्रक्रियेचे परिणाम सुधारतात. याव्यतिरिक्त, शस्त्रक्रियेदरम्यान प्रतिमांकन (इंट्राऑपरेटिव्ह इमेजिंग), रोबोट-सहाय्यित प्रणाली आणि एआय-मार्गदर्शित नेव्हिगेशन यांसारखे तंत्रज्ञान शस्त्रक्रियेची अचूकता वाढवतात आणि रुग्णांच्या उपचारांचे परिणाम सुधारण्यास हातभार लावतात.
शस्त्रक्रियेपलीकडे, उपचार अधिकाधिक व्यक्ती-विशिष्ट (पर्सनलाइज्ड) बनले आहेत. आधुनिक विकृतीशास्त्र (पॅथॉलॉजी) आणि रेणवीय चाचण्यांमुळे (मॉलेक्युलर टेस्टिंग), आता डॉक्टरांना प्रत्येक ट्यूमरची अद्वितीय जैविक वैशिष्ट्ये समजून घेणे शक्य झाले आहे. ही माहिती उपचारासंबंधी निर्णय घेण्यास मदत करते आणि शस्त्रक्रिया, रेडिएशन थेरपी, केमोथेरपी, टार्गेटेड थेरपी किंवा या उपचार पद्धतींच्या संयोजनाचा समावेश असलेल्या अधिक वैयक्तिकृत दृष्टिकोनांना वाव देते.
या प्रगतीनंतरही, गैरसमज अनावश्यक भीती निर्माण करतच आहेत. अनेक लोकांना आजही असे वाटते की, मेंदूच्या शस्त्रक्रियेमुळे अपरिहार्यपणे पक्षाघात, स्मरणशक्तीचा ऱ्हास किंवा कायमस्वरूपी अपंगत्व येते. प्रत्येक शस्त्रक्रियेमध्ये काही ना काही जोखीम असली, तरी आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे सुरक्षितता आणि परिणामांमध्ये लक्षणीय सुधारणा झाली आहे. त्याचप्रमाणे, ब्रेन ट्यूमरचे निदान हे, नेहमीच मृत्यूचा हुकूम नसते. अनेक ट्यूमरवर उपचार करणे शक्य असते आणि काही ट्यूमर पूर्णपणे बरे होऊ शकतात. विशेषतः जेव्हा त्यांचे निदान लवकर होते.
ब्रेन ट्यूमरवरील उपचारांचे भविष्य अधिकाधिक अचूकता, वैयक्तिकरण आणि रुग्ण-केंद्रित उपचारांवर केंद्रित होत आहे. सातत्यपूर्ण नावीन्य, तसेच वाढती जनजागृती आणि लवकर होणारे निदान यांच्या एकत्रित प्रभावामुळे अधिक रुग्णांना दीर्घ आणि निरोगी आयुष्य जगण्यास मदत होत आहे. डॉक्टर आणि रुग्ण या दोघांसाठीही ही प्रगती, एक शक्तिशाली आठवण ठरते की, आशा आणि विज्ञान हे, एकत्रितपणे पुढे वाटचाल करत आहेत.
Ans: मेंदूमध्ये असामान्य पेशींची वाढ होऊन तयार झालेल्या गाठीला ब्रेन ट्युमर म्हणतात. ही गाठ सौम्य (Benign) किंवा कर्करोगजन्य (Malignant) असू शकते.
Ans: सतत डोकेदुखी, मळमळ, उलट्या, दृष्टीदोष, स्मरणशक्ती कमी होणे, बोलण्यात अडचण येणे, तोल जाणे आणि झटके येणे ही सामान्य लक्षणे असू शकतात.
Ans: शस्त्रक्रिया, रेडिओथेरपी, केमोथेरपी, टार्गेटेड थेरपी आणि अत्याधुनिक इमेज-गाईडेड न्यूरोसर्जरी यांसारखे उपचार उपलब्ध आहेत.
