शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
प्रजनन क्षमतेवर कसा होतो आपल्या लाइफस्टाइलमुळे परिणाम (फोटो सौजन्य - iStock)
संतुलित आणि पौष्टिक आहार हा चांगल्या प्रजनन आरोग्याचा एक महत्त्वाचा आधार आहे. फळे, भाज्या, संपूर्ण धान्ये, कमी चरबीयुक्त प्रथिने, आरोग्यदायी चरबी तसेच आवश्यक जीवनसत्त्वे आणि खनिजांनी समृद्ध आहार हार्मोन्सची निर्मिती आणि प्रजनन कार्यास मदत करतो. पोषणाची कमतरता, प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांचे, साखरयुक्त पेयांचे आणि ट्रान्स फॅट्सचे अतिसेवन हार्मोन्सच्या संतुलनावर परिणाम करू शकते. याचा महिलांच्या ओव्ह्युलेशनवर (अंडोत्सर्जनावर) आणि पुरुषांच्या शुक्राणूंच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. डॉ. सुनीता तांडुलवाडकर, President, ISAR and Head, IVF & Endoscopy, Ruby Hall Clinic, Pune यांनी याबाबत अधिक माहिती दिली आहे.
नियमित व्यायाम आहे गरजेचा
नियमित शारीरिक व्यायाम देखील प्रजनन क्षमतेसाठी फायदेशीर ठरतो; मात्र त्यात संतुलन महत्त्वाचे आहे. मध्यम स्वरूपाचा व्यायाम वजन निरोगी ठेवण्यास, इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधारण्यास, शरीरातील दाह कमी करण्यास आणि हार्मोनल आरोग्यास मदत करतो. मात्र, पुरेशा पोषणाशिवाय अतिप्रमाणात किंवा अत्यंत तीव्र व्यायाम केल्यास महिलांमध्ये मासिक पाळीचे चक्र आणि ओव्ह्युलेशन प्रभावित होऊ शकते. नियमित आणि मध्यम स्वरूपाचा व्यायाम करणाऱ्या पुरुषांमध्ये बैठी जीवनशैली असलेल्या पुरुषांच्या तुलनेत शुक्राणूंची गुणवत्ता चांगली आढळू शकते.
World IVF Day: आयव्हीएफ म्हणजे काय? जाणून घ्या तज्ज्ञांनी सांगितलेली सविस्तर माहिती
झोप आहे महत्त्वाची
झोप हा देखील अनेकदा दुर्लक्षित केला जाणारा घटक आहे. झोपेची खराब गुणवत्ता, अनियमित झोपेचे वेळापत्रक किंवा दीर्घकाळ झोपेची कमतरता यामुळे प्रजनन प्रक्रियेशी संबंधित हार्मोन्सवर परिणाम होऊ शकतो. अपुरी झोप ओव्ह्युलेशन, मासिक पाळीचे नियमितपण, टेस्टोस्टेरॉनची निर्मिती आणि शुक्राणूंच्या विकासावर परिणाम करू शकते, ज्यामुळे गर्भधारणा होणे कठीण होऊ शकते.
ताण आहे अप्रत्यक्ष कारणीभूत
ताणतणावामुळे थेट वंध्यत्व निर्माण होत नाही, मात्र दीर्घकाळ असलेला मानसिक ताण अप्रत्यक्षपणे प्रजनन क्षमतेवर परिणाम करू शकतो. यामुळे हार्मोन्सचे संतुलन बिघडणे, लैंगिक इच्छा कमी होणे, झोपेच्या गुणवत्तेवर परिणाम होणे तसेच जास्त खाणे, धूम्रपान किंवा मद्यपान यांसारख्या अस्वास्थ्यकर सवयी वाढू शकतात. गर्भधारणेचा प्रयत्न करताना येणारा भावनिक ताणही परिस्थिती अधिक कठीण करू शकतो. त्यामुळे या काळात जोडप्यांनी आपल्या मानसिक आरोग्यालाही प्राधान्य देणे महत्त्वाचे आहे.
धुम्रपान आणि मद्यपान त्रासदायक
धूम्रपानाचा पुरुष आणि महिला दोघांच्याही प्रजनन क्षमतेवर नकारात्मक परिणाम होतो. महिलांमध्ये धूम्रपानामुळे निरोगी अंड्यांची संख्या वेगाने कमी होऊ शकते, अंडाशयाच्या कार्यावर परिणाम होऊ शकतो तसेच गर्भपात आणि गर्भधारणेशी संबंधित गुंतागुंतीचा धोका वाढू शकतो. पुरुषांमध्ये धूम्रपानामुळे शुक्राणूंच्या DNA चे नुकसान होऊ शकते, शुक्राणूंची संख्या आणि हालचाल कमी होऊ शकते तसेच असामान्य शुक्राणूंची शक्यता वाढू शकते.
मद्यपानाचाही प्रजनन आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. जास्त प्रमाणात किंवा वारंवार मद्यपान केल्यास महिलांमध्ये हार्मोन्सच्या पातळीत बदल होऊन ओव्ह्युलेशन आणि अंड्यांच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. पुरुषांमध्ये अतिमद्यपानामुळे टेस्टोस्टेरॉनची पातळी कमी होणे, शुक्राणूंच्या निर्मितीवर परिणाम होणे आणि लैंगिक कार्यक्षमता कमी होणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात. गर्भधारणेचा विचार करणाऱ्या जोडप्यांनी मद्यपान मर्यादित करणे किंवा शक्यतो टाळणे योग्य ठरते.
लठ्ठपणाचाही होतो परिणाम
लठ्ठपणा हा देखील प्रजनन क्षमतेवर परिणाम करणारा महत्त्वाचा घटक आहे. शरीराचे अतिरिक्त वजन हार्मोन्सच्या पातळीत बदल करू शकते, ओव्ह्युलेशन अनियमित करू शकते आणि महिलांमध्ये PCOS (पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम) सारख्या समस्यांचा धोका वाढवू शकते. पुरुषांमध्ये लठ्ठपणाचा संबंध टेस्टोस्टेरॉनची कमी पातळी, शुक्राणूंची खराब गुणवत्ता आणि इरेक्टाइल डिसफंक्शनशी जोडला गेला आहे. जास्त वजन असलेल्या व्यक्तींनी थोडेसे वजन कमी केले तरी प्रजनन क्षमतेच्या दृष्टीने सकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.
निरोगी जीवनशैलीच्या सवयी गर्भधारणेची हमी देऊ शकत नाहीत; मात्र त्या प्रजनन आरोग्य सुधारण्यास आणि नैसर्गिकरित्या गर्भधारणा होण्याची शक्यता वाढवण्यास निश्चितच मदत करू शकतात. कुटुंब वाढवण्याचा विचार करणाऱ्या जोडप्यांनी एकत्रितपणे निरोगी सवयी अंगीकारल्यास केवळ प्रजनन आरोग्यालाच फायदा होत नाही, तर निरोगी गर्भधारणेसाठी तसेच दोन्ही पालक आणि त्यांच्या भावी बाळाच्या दीर्घकालीन आरोग्यासाठीही त्याचा मजबूत पाया तयार होतो.
IVF केल्यानंतर किती वेळात होऊ शकता Pregnant, तज्ज्ञांनी सांगितले तपशील; होणार नाही Confusion
