रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
'आरमोरी' ब्रिटिशकाळातील 'शस्त्रागार'! वैनगंगेच्या काठावर वसलेले शहर; गोंड राजांचे वैभवशाली राज्य
गडचिरोली जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात वैनगंगा नदीच्या संथ प्रवाहाकाठावर वसलेले आरमोरी शहर आज शिक्षण, व्यापार आणि सांस्कृतिक वैभवाचा केंद्रबिंदू म्हणून मिरवत आहे. मात्र, वरकरणी आधुनिक वाटणाऱ्या या शहराच्या नावाच्या गर्भात आणि मातीत इतिहासाचे अनेक रंजक पदर दडलेले आहेत. आरमोरी हे नाव नक्की कुठून आले? याचा शोध घेतला असता, एका अत्यंत गौरवशाली आणि संशोधनात्मक इतिहासाचा पट समोर येतो. स्थानिक आख्यायिका, इतिहास अभ्यासकांचे मत आणि उपलब्ध ऐतिहासिक दस्तऐवजांनुसार, ‘आरमोरी’ या नावाचाथेट संबंध तत्कालीन ‘आरमार’ किंवा इंग्रजीतील ‘शस्त्रागार’ या संकल्पनेशी जोडला गेला आहे.(फोटो सौजन्य – AI)
आरमोरी परिसरावर शतकानुशतके गोंड राजांचे वैभवशाली राज्य होते. शहराच्या मध्यभागी असलेला ऐतिहासिक रामसागर तलाव, प्राचीन त्रिमूर्ती शिव मंदिर आणि तालुक्यातील ऐतिहासिक वैरागड किल्ला हे आरमोरीच्या सांस्कृतिक आणि लष्करी समृद्धीची आजही साक्ष देत आहे. एकेकाळी वैनगंगा नदी हा या संपूर्ण परिसरातील व्यापाराचा मुख्य जलमार्ग होता. लाकूड, लोखंड आणि इतर वस्तूंची वाहतूक याच नदीमार्गे होत असे. या महत्त्वाच्या व्यापारी जलमार्गाच्या सुरक्षेसाठी येथे लष्करी तळ आणि शस्त्रसाठा उभारण्यात आला होता. सैनिकांची शस्त्रे, तलवारी, ढाली आणि दारूगोळा ठेवण्याचे हे मुख्य ठिकाण असल्याने या परिसराला ‘आरमार’ किंवा ‘आर्मरी’ म्हटले जाऊ लागले. पुढे स्थानिक बोलीभाषेत या शब्दाचा अपभ्रंश झाला आणि ‘आरमोरी’ हे नाव कायमचे रूढ झाले.
पूर्व विदर्भातील महत्त्वाचे लोखंड व्यापार केंद्र म्हणूनही आरमोरीची ओळख ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये आढळते. कच्चे लोखंड येथे आणून स्थानिक कारागीर त्यापासून उत्कृष्ट दर्जाची अवजारे आणि उपयुक्त वस्तू तयार करीत असत. येथील कारागिरांनी तयार केलेल्या मजबूत, टिकाऊ आणि नक्षीदार ‘धामणी’ (दमणी) बैलगाड्यांना संपूर्ण विदर्भात मोठी मागणी होती.
धक्कादायक ! अवघ्या चार महिन्यांत 102 शेतकऱ्यांनी केली आत्महत्या; नापिकी, कर्जबाजारीपणा ठरलं कारण
८८ ब्रिटिशकाळात या भागात पूर्वी मोठ्या प्रमाणावर शुद्ध लोखंड गाळले जात असे. या स्थानिक लोखंडापासून शेतीची अवजारे आणि युद्धासाठी लागणारी शस्त्रे मोठ्या प्रमाणात तयार होत होती. याच कारणामुळे इंग्रजांनी या भागाला ‘शस्त्रागार’ असे संबोधले असावे आणि त्यातूनच पुढे’ आरमोरी’ हा शब्द तयार झाला असवा, असे इतिहास अभ्यासक -प्रा. गंगाधर जुआरे म्हणाले.
