मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
हिंदू धर्मशास्त्रानुसार अधिकमास हा अत्यंत पुण्यदायी, पवित्र आणि भगवान विष्णूंना समर्पित मानला जाणारा महिना आहे. या महिन्याला “पुरुषोत्तम मास” असेही संबोधले जाते. इतर महिन्यांप्रमाणे कोणत्याही देवतेचे नाव या महिन्याला नसल्यामुळे तो उपेक्षित झाला होता. त्यावेळी भगवान श्रीविष्णूंनी त्याला स्वतःचे “पुरुषोत्तम” हे नाव देऊन सर्व महिन्यांमध्ये श्रेष्ठत्व बहाल केले. त्यामुळे या महिन्यात केलेले जप, तप, व्रत, दान, होम, यज्ञ आणि उपासना यांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.
अधिकमासात अनेक भक्त पुरुषोत्तम व्रत, भागवत पारायण, विष्णुसहस्रनाम जप, दानधर्म यांसोबतच पुरुषोत्तम याग देखील करतात. हा याग भगवान विष्णूंची कृपा प्राप्त करण्यासाठी आणि जीवनातील विविध दोषांचे शमन करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी मानला जातो.
पुरुषोत्तम याग हा भगवान श्रीविष्णू किंवा पुरुषोत्तम भगवान यांना समर्पित वैदिक यज्ञ आहे. या यज्ञामध्ये वेदमंत्रांच्या उच्चारांसह अग्निदेवतेच्या माध्यमातून भगवान विष्णूंना आहुती अर्पण केली जाते.
“यज्ञो वै विष्णुः” असे वेदांत म्हटले आहे. म्हणजे यज्ञस्वरूप स्वतः विष्णूच आहेत. त्यामुळे पुरुषोत्तम मासात यज्ञ करणे म्हणजे थेट भगवान विष्णूंची उपासना केल्यासारखे मानले जाते.
अधिकमास हा कालखंड विशेषतः पापक्षालन, आत्मशुद्धी आणि ईश्वरप्राप्तीसाठी अनुकूल मानला जातो. पद्मपुराण, स्कंदपुराण आणि नारदीय पुराणामध्ये या महिन्याचे महात्म्य सांगितले आहे.
या काळात केलेल्या धार्मिक कार्याचे फळ अनेक पटींनी वाढते असे मानले जाते. त्यामुळे पुरुषोत्तम याग केल्याने—
अनेक जन्मांचे पापक्षालन होते.
ग्रहदोष आणि पितृदोषांचे शमन होते.
कुटुंबातील संकटे दूर होतात.
आर्थिक स्थैर्य प्राप्त होते.
मनाला शांती आणि आध्यात्मिक उन्नती मिळते.
विष्णुलोकाची प्राप्ती होते असे पुराणांत वर्णन आहे.
पुरुषोत्तम यागात कोणकोणत्या देवतांचे पूजन केले जाते?
यागाची सुरुवात विविध देवतांच्या पूजनाने केली जाते
कोणतेही शुभकार्य निर्विघ्न व्हावे म्हणून प्रथम श्रीगणेशाचे पूजन केले जाते.
कलशामध्ये सर्व तीर्थे आणि देवतांचे आवाहन केले जाते.
सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहू आणि केतू यांचे पूजन करून ग्रहशांतीची प्रार्थना केली जाते.
पुरुषोत्तम यागाचा मुख्य भाग म्हणजे भगवान विष्णू आणि महालक्ष्मी यांचे पूजन.
अग्नी हा देवतांपर्यंत आहुती पोहोचवणारा दूत मानला जातो. त्यामुळे अग्निदेवतेची विशेष पूजा केली जाते.
भगवान विष्णूंना तुलसी अत्यंत प्रिय असल्यामुळे तुलसीचे पूजन केले जाते.
यज्ञकुंडात खालील वस्तूंच्या आहुती अर्पण केल्या जातात—
शुद्ध तूप
तीळ
जौ (यव)
अक्षता
नवधान्य
मध
साखर
सुगंधी समिधा
कमळबीज
तुलसीपत्र
विष्णुमंत्रांनी अभिमंत्रित हविष्य
“ॐ नमो भगवते वासुदेवाय स्वाहा”, “विष्णु गायत्री मंत्र”, “पुरुषसूक्त” आणि “नारायणोपनिषद” यांसारख्या मंत्रांचा जप करून आहुती दिली जाते.
पुरुषोत्तम यागामध्ये ऋग्वेदातील पुरुषसूक्ताला अत्यंत महत्त्व आहे. या सूक्तामध्ये विश्वव्यापी पुरुष अर्थात परमात्म्याचे वर्णन आहे. पुरुषसूक्ताच्या मंत्रांनी दिलेली आहुती सर्व प्रकारचे दोष नष्ट करणारी मानली जाते.
धर्मग्रंथांमध्ये या यागाच्या अनेक फलश्रुती सांगितल्या आहेत.
पापांचा नाश
अज्ञानाने किंवा जाणूनबुजून झालेल्या अनेक पापांचे क्षालन होते.
आर्थिक प्रगती
दारिद्र्य, आर्थिक अडचणी आणि व्यवसायातील अडथळे दूर होण्यास मदत होते.
ग्रहदोष शांती
कुंडलीतील अनेक ग्रहदोषांचे शमन होते असे मानले जाते.
कौटुंबिक सौख्य
घरातील कलह, मतभेद आणि अशांतता कमी होऊन सौहार्द वाढते.
आरोग्य लाभ
शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त होते.
संततीप्राप्ती
संतानसुखाची इच्छा असलेल्या दांपत्यांना विशेष लाभ मिळतो, अशी श्रद्धा आहे.
पितृऋणातून मुक्ती
पितरांच्या कृपेची प्राप्ती होऊन त्यांच्या अपूर्ण इच्छांचे शमन होते असे मानले जाते.
मोक्षमार्ग सुलभ होतो
भगवंताच्या कृपेने आत्मोन्नती आणि मोक्षप्राप्तीचा मार्ग सुकर होतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पुरुषोत्तम याग हा भगवान विष्णूंच्या पुरुषोत्तम स्वरूपाला समर्पित एक विशेष वैदिक यज्ञ आहे. अधिक मासात हा याग केल्यास विशेष पुण्य प्राप्त होते, अशी धार्मिक मान्यता आहे.
Ans: अधिक मासाला पुरुषोत्तम मास असेही म्हटले जाते. हा महिना भगवान विष्णूंना समर्पित असल्याने या काळात केलेले जप, तप, दान आणि यज्ञ अधिक फलदायी मानले जातात.
Ans: या यागामुळे पापक्षालन होते, मन शुद्ध होते आणि भगवान विष्णूंची कृपा प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे. तसेच आध्यात्मिक उन्नतीसाठीही हा याग महत्त्वाचा मानला जातो.
