सोमवार, 19 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
संतश्रेष्ठ श्रीधर स्वामी नाझरेकर यांनी रचलेल्या शिवलीलामृत या ग्रंथातील तिसरा अध्याय अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानला जातो. या अध्यायात भगवान शिवाच्या कृपेचे सामर्थ्य, गोकर्ण महाबळेश्वर क्षेत्राचे माहात्म्य, पापांचा नाश करणारी शिवभक्ती आणि शिवनामाचे महत्त्व यांचे सुंदर वर्णन आले आहे. यामध्ये मित्रसह अर्थात कल्माषपाद राजाची कथा आणि पापी स्त्रीच्या उद्धाराचा प्रसंग भाविकांना धर्म, भक्ती आणि प्रायश्चित्ताचा संदेश देतो.
प्राचीन काळी इक्ष्वाकू वंशात मित्रसह नावाचा एक पराक्रमी राजा होऊन गेला. त्याला कल्माषपाद या नावानेही ओळखले जाते. तो धर्मशील आणि प्रजावत्सल होता. एकदा वनात शिकारीसाठी गेलेला असताना त्याने एका राक्षसाचा वध केला. त्या राक्षसाचा भाऊ सूड उगवण्यासाठी राजाच्या स्वयंपाक्याच्या रूपात राजवाड्यात राहू लागला. काळानुसार एका प्रसंगी त्या राक्षसाने वसिष्ठ ऋषींना भोजनात नरमांस वाढले. हे पाहून वसिष्ठ ऋषींना अत्यंत क्रोध आला आणि त्यांनी राजाला राक्षस होण्याचा शाप दिला. नंतर सत्य परिस्थिती समजल्यावर ऋषींना पश्चात्ताप झाला, परंतु शाप परत घेणे शक्य नव्हते. शापामुळे राजा राक्षस बनला आणि अनेक वर्षे दुःख भोगत राहिला. एकदा त्याच्याकडून एका ब्राह्मणाचा वध झाला. त्यामुळे त्याला ब्रह्महत्येचे भयंकर पातक लागले. शाप संपल्यानंतरही हे पाप त्याचा पाठलाग करत राहिले. शेवटी अनेक ऋषी-मुनींच्या मार्गदर्शनानुसार तो गोकर्ण महाबळेश्वर क्षेत्री गेला. तेथे त्याने भगवान शिवाची कठोर उपासना, स्नान, जप, पूजन आणि प्रार्थना केली. शिवकृपेने त्याचे ब्रह्महत्येचे पातक नष्ट झाले आणि त्याला शांती प्राप्त झाली.
तिसऱ्या अध्यायाचा मोठा भाग गोकर्ण महाबळेश्वर क्षेत्राच्या महिमेला समर्पित आहे. गोकर्ण महाबळेश्वर मंदिर हे भारतातील सर्वात पवित्र शिवक्षेत्रांपैकी एक मानले जाते. पुराणांनुसार रावणाने कैलासावरून आणलेले आत्मलिंग येथे स्थापित झाले.
या क्षेत्राबद्दल असे सांगितले जाते की येथे केलेली शिवपूजा अनेक यज्ञांच्या पुण्याइतकी फलदायी ठरते, गोकर्णातील दर्शनाने महापापांचा नाश होतो, पितृदोष, ब्रह्महत्यादोष आणि इतर गंभीर पातके नष्ट होतात. श्रावण, महाशिवरात्री आणि सोमवारी येथे केलेली उपासना विशेष फलदायी मानली जाते. भगवान शंकर येथे भक्तांच्या हाकेला तत्काळ प्रतिसाद देतात.
या अध्यायात एका पापी स्त्रीची कथा सांगितली आहे. त्या स्त्रीच्या आयुष्यात अनेक पापकर्मे घडली होती. तिचे संपूर्ण जीवन अधर्मात गेले होते. दरम्यान तिच्या पूर्वजन्मी अथवा नकळत घडलेल्या शिवसंबंधित पुण्यकर्माचा परिणाम तिच्या जीवनात आला. मृत्यूनंतर यमदूत तिला घेऊन जाण्यास आले असता शिवदूतांनी हस्तक्षेप केला. कारण तिच्याकडून नकळत शिवपूजा, शिवनामस्मरण किंवा शिवाशी संबंधित पुण्यकर्म घडले होते. भगवान शिवाच्या कृपेने तिचा उद्धार झाला.
शिवभक्ती कधीही वाया जात नाही.
नकळत केलेलेही पुण्य कर्मफल देते.
भगवान शिव करुणासागर आहेत.
खऱ्या पश्चात्तापाने आणि भक्तीने पापी व्यक्तीलाही मोक्ष प्राप्त होऊ शकतो.
या अध्यायात केवळ कथा नाहीत तर अनेक आध्यात्मिक संदेशही दिले आहेत.
“ॐ नमः शिवाय” या पंचाक्षरी मंत्राचे सामर्थ्य वर्णन केले आहे. शिवनाम जपल्याने अंतःकरण शुद्ध होते आणि पापांचा नाश होतो.
पवित्र क्षेत्रांचे दर्शन, स्नान, दान आणि पूजन यामुळे जीवनातील दोष कमी होतात.
मनुष्याकडून चुकाही होतात; परंतु योग्य प्रायश्चित्त आणि ईश्वरभक्तीमुळे त्यांचे परिमार्जन होऊ शकते.
भगवान शिव भक्ताच्या भावनेवर प्रसन्न होतात. ते जाती, पद, संपत्ती किंवा विद्वत्ता न पाहता भक्तीचा स्वीकार करतात.
तिसरा अध्याय खालील दिवशी वाचणे विशेष शुभ मानले जाते –
प्रत्येक सोमवार
श्रावण महिन्यात
महाशिवरात्रीच्या काळात
प्रदोष व्रताच्या दिवशी
गोकर्ण महाबळेश्वराचे स्मरण करून
पितृदोष किंवा गंभीर संकट निवारणासाठी
ब्रह्महत्यादोष, पापकर्मांचे प्रायश्चित्त किंवा मानसिक शांतीसाठी
अनेक भक्त सलग ७, ११ किंवा ४० दिवस या अध्यायाचे पारायण करतात.
पूजेची पूर्वतयारी
सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत.
घरातील देवघर स्वच्छ करावे.
भगवान शिव, पार्वती आणि नंदी यांचे स्मरण करावे.
पूजेची पद्धत
दीप प्रज्वलित करावा.
गणेशपूजन करावे.
शिवलिंगास जलाभिषेक करावा.
शक्य असल्यास दूध, दही, मध, तूप आणि साखर यांचा पंचामृत अभिषेक करावा.
बेलपत्र, पांढरी फुले, धूप आणि दीप अर्पण करावेत.
“ॐ नमः शिवाय” मंत्राचा किमान १०८ वेळा जप करावा.
श्रद्धेने शिवलीलामृत तिसरा अध्याय वाचावा.
अध्याय पूर्ण झाल्यावर आरती करावी.
शेवटी क्षमाप्रार्थना करावी.
शिवलीलामृताचा तिसरा अध्याय हा केवळ मित्रसह (कल्माषपाद) राजाची कथा किंवा गोकर्ण महाबळेश्वराचे माहात्म्य सांगणारा अध्याय नाही; तर तो भगवान शिवाच्या अमर्याद करुणेचा आणि भक्तवत्सल स्वभावाचा संदेश देणारा अध्याय आहे. ब्रह्महत्येसारखे महापातकही शिवकृपेने नष्ट होऊ शकते, पापी स्त्रीचाही उद्धार होऊ शकतो आणि भक्ती, प्रायश्चित्त व श्रद्धा यांच्या बळावर मनुष्याला आध्यात्मिक उन्नती साधता येते, हा या अध्यायाचा मुख्य संदेश आहे. त्यामुळे हा अध्याय श्रद्धेने वाचल्यास मनात शिवभक्ती जागृत होते आणि जीवनाला सकारात्मक दिशा मिळते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: शिवलीलामृताच्या तिसऱ्या अध्यायात मित्रसह (कल्माषपाद) राजाची कथा, गोकर्ण महाबळेश्वर क्षेत्राचे महात्म्य आणि भगवान शिवांच्या कृपेने भक्तांचा उद्धार कसा होतो याचे वर्णन केले आहे.
Ans: या अध्यायाचे श्रद्धेने पारायण केल्यास पापक्षय होतो, मनःशांती मिळते, संकटांपासून संरक्षण मिळते आणि शिवकृपा प्राप्त होते, अशी धार्मिक मान्यता आहे.
Ans: भक्त आपल्या श्रद्धेनुसार एक दिवस, सात दिवस, अकरा दिवस किंवा संपूर्ण शिवलीलामृत पारायणाचा भाग म्हणून हा अध्याय वाचू शकतात.
