मंगळवार, 3 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
आद्य आदि शंकराचार्य यांनी हिंदू धर्माचे पुनरुज्जीवन केले, ही भारतीय धार्मिक व तत्त्वज्ञानाच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाची घटना मानली जाते. या कार्यामागे त्यांना काही प्रमाणात कुमारिल भट्ट (कुमारीभट्ट) यांच्या विचारांची प्रेरणा मिळाली, असे अनेक विद्वान मानतात. यासंदर्भात काही घटनाही कारणीभूत आहेत.
भारतीय आध्यात्मिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की ज्यांनी केवळ आपल्या काळावर नाही, तर संपूर्ण संस्कृतीच्या प्रवाहावर परिणाम घडवला. आदि शंकराचार्य हे त्यातील सर्वोच्च नाव मानले जाते. त्यांनी हिंदू धर्माचे जे पुनरुज्जीवन केले, त्यामागे केवळ वैयक्तिक प्रतिभा नव्हती, तर त्याला पूर्वसूरींच्या वैचारिक पायाचा आधार होता.
इ.स. आठव्या शतकातील भारत हा धार्मिक आणि तात्त्विक उलथापालथींचा काळ होता. बौद्ध धर्म आणि जैन धर्म या परंपरांनी समाजात खोलवर मुळे रोवली होती. वेदांवर आधारित धर्मव्यवस्था अनेक ठिकाणी केवळ कर्मकांडात अडकली होती, तर काही ठिकाणी तिच्या प्रामाण्यावरच प्रश्न उपस्थित होत होते. या पार्श्वभूमीवर हिंदू समाजात एक प्रकारची वैचारिक गोंधळाची स्थिती निर्माण झाली होती. एकीकडे तर्कप्रधान विरोध, तर दुसरीकडे आंधळ्या परंपरेचे पालन. अशा वेळी आवश्यक होता तो एक संतुलित दृष्टिकोन जो वेदांचे प्रामाण्य टिकवेल, पण त्याला तात्त्विक उंचीही देईल.
कुमारिल भट्ट हे या काळातील पहिले महान योद्धे म्हणावे लागतील. त्यांनी पूर्वमीमांसा तत्त्वज्ञानाच्या आधारे वेदांचे अपौरुषेयत्व आणि प्रामाण्य यांचे जोरदार समर्थन केले. बौद्ध तत्त्वज्ञानाच्या प्रभावाला त्यांनी केवळ धार्मिक नव्हे, तर तर्कशास्त्रीय पातळीवर आव्हान दिले.
वेदांविषयी असलेला संशय दूर करणे आणि वैदिक कर्मकांडाची सामाजिक व धार्मिक उपयुक्तता सिद्ध करणे. हे त्यांचे उद्दिष्ट होते. कुमारिल भट्टांनी वैदिक धर्माचा पाया पुन्हा मजबूत केला; पण हा पाया अद्याप तत्त्वज्ञानाच्या सर्वोच्च शिखराला पोहोचलेला नव्हता. त्यासाठी एका नव्या दृष्टिकोनाची गरज होती.
याच स्थितीत पार्श्वभूमीवर आदि शंकराचार्य यांचा उदय झाला. कुमारिल भट्टांनी उभारलेल्या वैदिक आधारावर शंकराचार्यांनी अद्वैत वेदांताची भव्य रचना उभी केली. त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू होता—अद्वैत वेदांत.
“ब्रह्म सत्य, जग मिथ्या” या सूत्रातून त्यांनी जीवन आणि विश्वाचे अद्वितीय तात्त्विक स्पष्टीकरण दिले. आत्मा आणि ब्रह्म यांची एकता सांगून त्यांनी आध्यात्मिक अनुभवाला सर्वोच्च स्थान दिले. ही केवळ तत्त्वज्ञानाची मांडणी नव्हती, तर ती एक वैचारिक क्रांती होती. त्यांनी वेदांना कर्मकांडातून मुक्त करून ज्ञानाच्या पातळीवर नेले.
बौद्ध तत्त्वज्ञानाला पर्यायी आणि स्थिर तत्त्वज्ञान दिले.
शंकराचार्यांनी कुमारिल भट्ट यांची भेट घेतली. त्यावेळी कुमारिल भट्टांनी स्वतःच्या आयुष्याचा शेवट प्रायश्चित्तात घालवत असताना, त्यांनी शंकराचार्यांना आपल्या शिष्य मण्डन मिश्र यांच्याकडे जाण्याचा सल्ला दिला. हाच निर्णय एक हिंदूधर्मांच्या पुनर्जीवितचा कालखंड ठरला. ही घटना केवळ ऐतिहासिक नाही, तर प्रतिकात्मक आहे.
मण्डन मिश्र यांच्यासोबतचा शंकराचार्यांचा वाद हा भारतीय तत्त्वज्ञानातील एक मैलाचा दगड मानला जातो. हा वाद केवळ विजय-पराजयाचा नव्हता, तर तो दोन भिन्न दृष्टिकोनांचा संवाद होता. कर्मप्रधान मीमांसा आणि ज्ञानप्रधान वेदांत होता. या वादातून अनेक परिणाम झाले. कर्म आणि ज्ञान यांचा समन्वय घडून मण्डन मिश्रांनी शंकराचार्यांचे शिष्यत्व स्वीकारून सुरेश्वराचार्य म्हणून नवीन अध्याय सुरू केला.
शंकराचार्यांचे कार्य केवळ ग्रंथरचना किंवा वादविवादापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी संपूर्ण भारतभर भ्रमण करून एक सांस्कृतिक एकात्मता निर्माण केली.
शृंगेरी मठ
द्वारका मठ
पुरी मठ
ज्योतिर्मठ
हे केवळ धार्मिक केंद्र नव्हते, तर ज्ञान, साधना आणि परंपरेचे संवर्धन करणारी संस्थान होती.
ग्रंथ आणि भाष्य
ब्रह्मसूत्र भाष्य
भगवद्गीता भाष्य
उपनिषद भाष्य
या ग्रंथांनी वेदांताला एक सुसंगत आणि प्रामाणिक स्वरूप दिले.
शंकराचार्यांनी पंचायतन पूजेच्या माध्यमातून विविध देवतांच्या उपासनेला एकत्र आणले. यामुळे समाजातील पंथभेद कमी झाले आणि धार्मिक एकात्मता दृढ झाली.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: आदि शंकराचार्य हे ८व्या शतकातील महान तत्त्वज्ञ आणि संत होते. त्यांनी अद्वैत वेदांताचा प्रचार करून हिंदू धर्माचे पुनरुज्जीवन केले.
Ans: पौराणिक कथांनुसार, शंकराचार्यांनी कुमारिल भट्टांची भेट घेतली होती. त्यांनी शंकराचार्यांना मण्डन मिश्र यांच्याकडे जाण्याचा सल्ला दिला.
Ans: चार मठांची स्थापना, वेदांताचा प्रसार, विविध पंथांमध्ये एकात्मता निर्माण
