रविवार, 19 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक जीवनातील सर्वात मोठा सोहळा म्हणजे पंढरपूरची वारी. दरवर्षी लाखो वारकरी संत ज्ञानेश्वर माऊली, संत तुकाराम महाराज आणि इतर संतांच्या पालख्यांसह विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी पंढरपूरकडे पायी निघतात. या प्रवासात अनेक परंपरा, रूढी आणि संस्कार अनुभवायला मिळतात. त्यापैकी एक अत्यंत हृदयस्पर्शी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा म्हणजे चालताना चुकून एखाद्याचा पाय लागला की, “माऊली, चला पुढे!” असे म्हणणे.
ही केवळ क्षमा मागण्याची पद्धत नाही, तर वारकरी संप्रदायाच्या संपूर्ण तत्त्वज्ञानाचे दर्शन घडवणारी एक जिवंत परंपरा आहे. या एका वाक्यात भक्ती, समता, प्रेम, नम्रता, क्षमा आणि अखंड नामस्मरणाचा संदेश दडलेला आहे.
वारकरी संप्रदायात प्रत्येक व्यक्तीमध्ये परमेश्वराचे अस्तित्व मानले जाते. संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या ग्रंथांतून आणि अभंगांतून “अवघे विश्वचि माझे घर” ही व्यापक दृष्टी दिली. संत तुकाराम महाराज म्हणतात..
“विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म। भेदाभेद भ्रम अमंगळ॥”
या विचारानुसार प्रत्येक जीवात विठ्ठल आहे. त्यामुळे समोरचा कोण आहे, तो श्रीमंत आहे की गरीब, उच्च आहे की निम्न, याला काहीच महत्त्व राहत नाही. प्रत्येक जण विठ्ठलाचेच रूप आहे.
याच कारणामुळे वारकरी एकमेकांना नावाने हाक मारत नाहीत; ते प्रेमाने “माऊली” म्हणतात. “माऊली” म्हणजे आई. आई जशी सर्वांना समान प्रेम देते, तसेच प्रत्येक वारकरी दुसऱ्या वारकऱ्याला मायेने आणि आदराने पाहतो.
वारीत लाखो लोक एकत्र चालत असतात. गर्दी, अरुंद रस्ते आणि सततचा प्रवास यामुळे एखाद्याचा पाय लागणे अगदी स्वाभाविक असते. परंतु वारकरी याकडे साधा शारीरिक स्पर्श म्हणून पाहत नाहीत. त्यांच्या श्रद्धेनुसार समोरच्या व्यक्तीत विठ्ठलच आहे. त्यामुळे पाय लागला म्हणजे विठ्ठलालाच पाय लागला, अशी नम्र भावना त्यांच्या मनात असते.
म्हणून ते तत्काळ हात जोडून किंवा नम्रतेने म्हणतात..
“माऊली, चला पुढे!”
यात क्षमा आहे, नम्रता आहे आणि पुढील प्रवासाचा उत्साहही आहे.
वारकरी संप्रदायातील सर्वात मोठी शिकवण म्हणजे अहंकाराचा त्याग. पाय लागल्यानंतर कोणीही “माझी चूक नाही” असे म्हणत नाही. उलट प्रत्येकजण स्वतःच नम्रपणे क्षमा मागतो.
यामुळे “मी”पणा नाहीसा होतो.
संत तुकाराम महाराज म्हणतात..
“लहानपण दे गा देवा। मुंगी साखरेचा रवा॥”**
जो जितका नम्र, तो तितका विठ्ठलाच्या जवळ जातो.
वारी हा अहंकार विसर्जित करण्याचा प्रवास आहे.
वारीत राजा आणि रंक एकाच रांगेत चालतात. शेतकरी, शिक्षक, डॉक्टर, अधिकारी, उद्योगपती, विद्यार्थी, महिला, वृद्ध, लहान मुले—सर्व एकाच दिंडीत, एकाच रस्त्यावर, एकाच ध्येयाने चालतात.
कोणालाही विशेष मान नाही.
कोणालाही कमीपणा नाही.
म्हणूनच वारकरी संप्रदायाला समतेची चालती-बोलती शाळा म्हटले जाते.
“माऊली” या एका संबोधनामुळे जात, धर्म, पंथ, संपत्ती, पद, प्रतिष्ठा यांचे सर्व भेद नाहीसे होतात.
वारकरी हा संदेश केवळ ऐकत नाहीत, तर प्रत्यक्ष जगतात.
म्हणूनच समोरचा प्रत्येक वारकरी त्यांच्यासाठी विठ्ठलच असतो.
प्रवास खंडित होऊ नये म्हणून
वारी म्हणजे शेकडो किलोमीटरचा पायी प्रवास. जर प्रत्येक छोट्या गोष्टीवर थांबले, वाद घातले किंवा चर्चा केली, तर वारीचे स्वरूपच बदलून जाईल.
वारकरी संप्रदायात क्षमा हा अत्यंत महत्त्वाचा गुण मानला जातो. चुकून पाय लागला तरी राग नाही.
उलट समोरचाही वारकरी हसत म्हणतो..
“माऊली, काही हरकत नाही.”
अशा प्रकारे प्रेमाने संवाद संपतो.
आजच्या समाजात छोट्या कारणावरून भांडणे होतात; परंतु वारी आपल्याला क्षमेचे अमूल्य शिक्षण देते.
नामस्मरणाची अखंड परंपरा
“माऊली, चला पुढे” असे म्हणताच पुढच्या क्षणी पुन्हा—
“ज्ञानोबा-तुकाराम…”
“रामकृष्ण हरी…”
“पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल…”
असा नामगजर सुरू होतो.
यामुळे मन पुन्हा भक्तीत रमते.
मनात राग, द्वेष किंवा कटुता राहत नाही.
संत ज्ञानेश्वर माऊली, संत तुकाराम महाराज, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत चोखामेळा, संत जनाबाई, संत सावता माळी, संत गोरा कुंभार, संत सेना महाराज अशा सर्व संतांनी प्रेम, समता, क्षमा आणि नम्रतेची शिकवण दिली. त्यांच्या शिकवणीचे प्रत्यक्ष रूप म्हणजे वारी.
वारीतील “माऊली, चला पुढे” हे शब्द साधे वाटतात; परंतु त्यामागे वारकरी संप्रदायाचे संपूर्ण तत्त्वज्ञान दडलेले आहे. या एका वाक्यात नम्रता, समता, क्षमा, प्रेम, भक्ती, सर्वभूती परमेश्वराची भावना आणि विठ्ठलप्राप्तीचे अंतिम ध्येय सामावलेले आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: वारकरी परंपरेत प्रत्येक व्यक्तीत विठ्ठलाचे रूप मानले जाते. त्यामुळे चुकून पाय लागल्यास नम्रतेने क्षमा मागण्यासाठी "माऊली, चला पुढे" असे म्हटले जाते.
Ans: "माऊली" म्हणजे आई. वारकरी संप्रदायात हा शब्द प्रेम, आदर, समता आणि आपुलकीचे प्रतीक म्हणून प्रत्येक वारकऱ्यासाठी वापरला जातो.
Ans: ही परंपरा नम्रता, समता, क्षमाशीलता, बंधुभाव आणि प्रत्येक जीवात परमेश्वर पाहण्याची शिकवण देते.
