मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
हिंदू धर्मातील अठरा महापुराणांमध्ये ब्रह्मपुराण याला विशेष स्थान आहे. ब्रह्मपुराण हे पुराणांच्या यादीतील पहिले मानले जात असल्यामुळे त्याला आदिपुराण असेही संबोधले जाते. सृष्टीची निर्मिती, राजवंशांचा इतिहास, तीर्थमहात्म्य, देवकथा, धर्मतत्त्व आणि मोक्षमार्ग यांचे विस्तृत वर्णन करणारा हा एक महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. भारतीय संस्कृती, अध्यात्म आणि पुराणपरंपरेचे दर्शन घडवणारे ब्रह्मपुराण आजही अभ्यासक आणि भक्तांसाठी महत्त्वपूर्ण मानले जाते.
हिंदू धर्मातील अठरा महापुराणांपैकी ब्रह्मपुराण हे पहिले पुराण मानले जाते. म्हणूनच याला आदिपुराण असेही म्हटले जाते. परंपरेनुसार ब्रह्मदेवांनी दक्ष प्रजापतींना यातील ज्ञान सांगितले, म्हणून याला ब्रह्मपुराण हे नाव प्राप्त झाले. विद्वानांच्या मते या पुराणाचा मूळ भाग इ.स.च्या सातव्या–आठव्या शतकांपूर्वी तयार झाला असावा आणि पुढे दहावे, बारावे आणि पंधरावे शतक यांमध्ये त्यात काही भागांची भर पडली असावी. यातील काही भाग ओडिशा आणि काही दंडकारण्य प्रदेशात रचला गेला असावा असे मानले जाते.
हिंदू परंपरेनुसार एकूण १८ महापुराणे मानली जातात. त्यामध्ये ब्रह्म, पद्म, विष्णू, शिव, भागवत, नारद, मार्कंडेय, अग्नी, भविष्य, ब्रह्मवैवर्त, लिंग, वराह, स्कंद, वामन, कूर्म, मत्स्य, गरुड आणि ब्रह्मांड पुराण यांचा समावेश होतो. यापैकी ब्रह्मपुराणाला यादीत प्रथम स्थान असल्यामुळे त्याला पहिले पुराण म्हणतात. याचा समावेश राजस पुराणांमध्ये केला जातो. या पुराणात २४५ अध्याय आणि सुमारे १४ हजार श्लोक आहेत.
नैमिषारण्यात तप करणाऱ्या ऋषी आणि महर्षी लोमहर्षण सूत यांच्या संवादाने होते. सुरुवातीला सृष्टीची निर्मिती, विश्वाची उत्पत्ती आणि पृथ्वीची रचना यांचे वर्णन येते. राजा वेन यांचा पुत्र पृथुवैन्य याने पृथ्वी प्रथम नांगरली अशी कथा येथे सांगितली आहे. यानंतर मनुवंश, सूर्यवंश, सोमवंश, आयुवंश, पुरुवंश, वृष्णिवंश अशा अनेक राजवंशांचे वर्णन येते. भगीरथाने गंगा पृथ्वीवर आणल्याची कथा, राजा सगर, ययाती, दशरथ, प्रभू राम आणि कुश यांच्या कथा येथे विस्ताराने सांगितल्या आहेत. रघुवंशाचे वर्णन पुढे प्रसिद्ध कवी कालिदास यांच्या काव्यावरही प्रभाव टाकणारे मानले जाते.
या पुराणात जम्बूद्वीप, भारतवर्ष, तीर्थक्षेत्रे, ग्रहस्थिती, पाताळ आणि नरक यांचे वर्णन आहे. भारतभूमीत धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चार पुरुषार्थांची प्राप्ती होऊ शकते असे सांगितले आहे. कोणार्क येथील सूर्य मंदिराचे महत्त्व आणि सूर्योपासनेचे विशेष वर्णनही येथे मिळते.
शिव-पार्वती विवाह, दक्षयज्ञ विध्वंस, कामदेव दहन, नरसिंह महात्म्य, वामनकथा, गंगेचे विविध रूप, गौतम ऋषींच्या कथा, अनेक तीर्थांचे महात्म्य आणि भगवान कृष्णाचे चरित्रही या पुराणात आले आहे. शेवटी सदाचार, वर्णाश्रमधर्म, श्राद्ध, कलियुग, योग, सांख्य आणि परमात्मतत्त्व यांचे विवेचन करून ब्रह्मपुराणाचा उपसंहार केला आहे.
अशा प्रकारे ब्रह्मपुराण हे केवळ धार्मिक कथांचे संकलन नसून भारतीय संस्कृती, तीर्थपरंपरा, धर्मतत्त्व आणि जीवनमूल्यांचा विस्तृत ग्रंथ मानला जातो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: ब्रह्मपुराण हे हिंदू धर्मातील अठरा महापुराणांपैकी पहिले महापुराण मानले जाते. याला “आदिपुराण” असेही म्हटले जाते.
Ans: अठरा महापुराणांच्या यादीत ब्रह्मपुराणाला पहिले स्थान असल्यामुळे त्याला आदिपुराण असे संबोधले जाते.
Ans: या पुराणाची सुरुवात नैमिषारण्यात ऋषी आणि लोमहर्षण सूत यांच्या संवादाने होते.
