सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
महाभारताचे युद्ध हे केवळ दोन राजघराण्यांतील सत्तासंघर्ष नव्हते, तर धर्म-अधर्म, कर्तव्य, नातेसंबंध आणि मानवी मूल्यांची कठीण परीक्षा होती. या युद्धात जवळपास सर्वच महान योद्ध्यांनी कोणत्या ना कोणत्या पक्षाची साथ दिली. परंतु एक महान योद्धा असा होता, ज्याने संपूर्ण युद्धात कोणत्याही बाजूने शस्त्र उचलले नाही. तो म्हणजे भगवान श्रीकृष्णाचे ज्येष्ठ बंधू आणि बलशाली योद्धा बलराम. बलरामांनी युद्धात तटस्थ राहण्याचा निर्णय का घेतला, यामागे अनेक भावनिक, नैतिक आणि धार्मिक कारणे होती. त्यांच्या निर्णयातून निष्पक्षता, गुरुचे कर्तव्य आणि नात्यांचे महत्त्व स्पष्टपणे दिसून येते.
महाभारतातील सर्वश्रेष्ठ गदायुद्धपटूंमध्ये भीम आणि दुर्योधन यांचा समावेश होतो. या दोघांनाही गदायुद्धाचे शिक्षण स्वतः बलरामांनी दिले होते. त्यामुळे ते दोघेही त्यांचे समान प्रिय शिष्य होते.
दुर्योधन अत्यंत मेहनती, शिस्तप्रिय आणि गदायुद्धात पारंगत होता. त्याने बलरामांकडून मोठ्या निष्ठेने विद्या आत्मसात केली होती. दुसरीकडे, भीम हा प्रचंड शारीरिक सामर्थ्याचा धनी होता. बलरामांना दोघांवरही सारखे प्रेम होते.
युद्धात जर त्यांनी कौरवांची बाजू घेतली असती, तर त्यांच्या शिष्य भीमाविरुद्ध उभे राहावे लागले असते. आणि जर त्यांनी पांडवांची बाजू घेतली असती, तर दुर्योधनाशी विश्वासघात झाला असता. म्हणून त्यांनी कोणत्याही पक्षाची साथ न देण्याचा निर्णय घेतला.
श्रीकृष्णांनी पांडवांच्या बाजूने उभे राहण्याचा निर्णय घेतला, कारण त्यांच्या दृष्टीने धर्माचे रक्षण करणे हे सर्वोच्च कर्तव्य होते. पांडवांवर अन्याय झाला होता आणि अधर्माचा पराभव करणे आवश्यक होते. मात्र बलरामांचा दृष्टिकोन काहीसा वेगळा होता. त्यांच्या मते दोन्ही बाजूंना आपापली कारणे आणि चुका होत्या. ते स्वतःला या संघर्षाचा न्यायाधीश बनवू इच्छित नव्हते. त्यामुळे त्यांनी युद्धापासून अलिप्त राहणेच योग्य मानले.
यावरून असे दिसते की धर्माची सेवा करण्याचे मार्ग वेगवेगळे असू शकतात. कृष्णांनी सक्रिय हस्तक्षेपाचा मार्ग स्वीकारला, तर बलरामांनी तटस्थतेचा.
बलरामांचे पांडव आणि कौरव या दोन्ही घराण्यांशी घनिष्ठ संबंध होते. श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून पांडवांशी त्यांचे कौटुंबिक नाते होते, तर दुर्योधन हा त्यांचा अत्यंत प्रिय शिष्य होता. या नात्यांमुळे युद्धात कोणत्याही एका बाजूने उभे राहणे त्यांना योग्य वाटले नाही. त्यांना वाटत होते की या युद्धात कोणताही पक्ष जिंकला तरी शेवटी हानी संपूर्ण कुरुवंशाचीच होणार आहे.
महाभारताच्या युद्धाची तयारी सुरू झाल्यानंतर बलरामांनी युद्धभूमीपासून दूर जाण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी भारतभर तीर्थयात्रा करण्याचे ठरवले. हा निर्णय केवळ युद्ध टाळण्यासाठी नव्हता, तर त्यामागे आध्यात्मिक संदेशही होता. हिंसेपासून दूर राहून आत्मचिंतन, संयम आणि धर्ममार्गाचा स्वीकार करण्याचा हा प्रयत्न होता.
महाभारतात वर्णन येते की युद्ध सुरू असताना बलराम विविध पवित्र तीर्थक्षेत्रांना भेट देत होते. त्यामुळे त्यांनी प्रत्यक्ष युद्धाचा भाग होणे टाळले.
अठरा दिवसांच्या युद्धाच्या अखेरीस भीम आणि दुर्योधन यांच्यात गदायुद्ध झाले. त्या वेळी बलराम तीर्थयात्रा संपवून परत आले होते. गदायुद्धात दोघांनीही बलरामांनी शिकवलेले नियम पाळावेत अशी त्यांची अपेक्षा होती. परंतु श्रीकृष्णाच्या संकेतावर भीमाने दुर्योधनाच्या मांडीवर प्रहार केला.
गदायुद्धाच्या नियमांनुसार कमरेखाली वार करणे निषिद्ध होते. त्यामुळे बलराम अत्यंत संतप्त झाले. त्यांनी भीमावर रोष व्यक्त केला आणि हा नियमभंग असल्याचे सांगितले.
तेव्हा श्रीकृष्णांनी त्यांना समजावून सांगितले की दुर्योधनाने आयुष्यभर अनेक अधर्म केले होते. द्रौपदीचा अपमान, अन्याय, कपट आणि अभिमन्यूचा वध यांसारख्या घटनांमुळे हा शेवट अटळ होता. त्यानंतर बलराम शांत झाले आणि त्यांनी पुन्हा कोणताही हस्तक्षेप केला नाही.
बलरामांचा निर्णय हा भ्याडपणाचा नव्हता. उलट तो अत्यंत कठीण आणि तत्त्वनिष्ठ निर्णय होता. जेव्हा दोन्ही बाजूंना आपलीच माणसे असतात, तेव्हा निष्पक्ष राहणे हे युद्धात उतरल्यापेक्षा अधिक कठीण असते.
महाभारतातील बलरामांची भूमिका ही अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. श्रीकृष्णांनी धर्मरक्षणासाठी पांडवांची बाजू घेतली, तर बलरामांनी गुरुचे कर्तव्य, निष्पक्षता आणि दोन्ही पक्षांवरील प्रेम जपत तटस्थ राहणे पसंत केले. त्यांच्या तीर्थयात्रेचा निर्णय हा युद्धापासून पलायन नव्हता, तर रक्तपातापासून स्वतःला दूर ठेवण्याचा आणि नात्यांचा सन्मान राखण्याचा प्रयत्न होता.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: भीम आणि दुर्योधन हे दोघेही त्यांचे प्रिय शिष्य असल्याने त्यांनी कोणत्याही पक्षाची साथ न देता तटस्थ राहण्याचा निर्णय घेतला.
Ans: होय. भीमाने दुर्योधनाच्या मांडीवर प्रहार केल्याने गदायुद्धाच्या नियमांचा भंग झाला, त्यामुळे बलराम संतप्त झाले.
Ans: निष्पक्षता, नातेसंबंधांचा आदर, कर्तव्यनिष्ठा आणि धर्माचा विचारपूर्वक स्वीकार करण्याचा संदेश बलरामांच्या निर्णयातून मिळतो.
