सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
सनातन हिंदू धर्मातील अठरा महापुराणांना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. वेदांतील गूढ तत्त्वज्ञान सर्वसामान्यांना समजावे, धर्म, आचार, भक्ती आणि मोक्षमार्ग यांचे ज्ञान व्हावे यासाठी महर्षी वेदव्यासांनी पुराणांची रचना केली. या अठरा महापुराणांमध्ये कूर्म पुराण हे पंधरावे महापुराण मानले जाते. या पुराणात भगवान विष्णूंच्या कूर्म अवताराचे महत्त्व, शिव-विष्णू ऐक्य, धर्म, योग, तीर्थमहिमा, व्रते, दान आणि मोक्षमार्ग यांचे अत्यंत सुंदर वर्णन आढळते.
समुद्रमंथनाच्या वेळी मंदार पर्वताला आधार देण्यासाठी भगवान विष्णूंनी कूर्म (कासव) अवतार धारण केला. याच कूर्मस्वरूपात भगवान विष्णूंनी ऋषी-मुनींना धर्म आणि अध्यात्माचे उपदेश केले. त्या दिव्य संवादावर आधारित ग्रंथ म्हणजे कूर्म पुराण.
कूर्म पुराणाचे कर्ते महर्षी वेदव्यास मानले जातात. या पुराणात सुमारे १७,००० श्लोक असल्याचे परंपरेत मानले जाते. मुख्यतः दोन विभाग आहेत..
पूर्वभाग
उत्तरभाग
यामध्ये सृष्टीची उत्पत्ती, देव-दानवांच्या कथा, धर्मशास्त्र, योग, तीर्थयात्रा, व्रते, दानधर्म, शिवभक्ती आणि विष्णुभक्ती यांचे विस्तृत विवेचन आहे.
ही या पुराणातील सर्वात प्रसिद्ध कथा आहे. देव आणि दैत्यांनी अमृतप्राप्तीसाठी क्षीरसागराचे मंथन केले. मंदार पर्वत बुडू लागल्यावर भगवान विष्णूंनी कूर्म अवतार धारण करून पर्वताला आपल्या पाठीवर आधार दिला. त्यातून अमृत, लक्ष्मी, कौस्तुभ मणी, ऐरावत, कामधेनू, चंद्र, पारिजात अशा अनेक दिव्य रत्नांचा उदय झाला.
कूर्म पुराणात भगवान शिवांना परमब्रह्मस्वरूप मानत त्यांच्या उपासनेचे महत्त्व सांगितले आहे. शिवलिंग पूजन, रुद्राभिषेक, भस्मधारण, रुद्राक्ष, शिवनामस्मरण आणि शिवभक्ती यांचे विस्तृत वर्णन येथे आढळते.
भगवान विष्णू हे विश्वाचे पालनकर्ते असून भक्ती, धर्म, सत्य, दया आणि संयम यांच्या आधारे जीवन कसे जगावे याचे मार्गदर्शन या पुराणात आहे.
या पुराणातील सर्वात महत्त्वाचा संदेश म्हणजे शिव आणि विष्णू यांच्यात भेद नाही. दोघेही एकाच परब्रह्माचे विविध स्वरूप आहेत. त्यामुळे कोणत्याही देवतेची भक्ती अखेरीस परमेश्वरापर्यंतच पोहोचते.
अनेक ठिकाणी शिव-पार्वती संवादातून धर्म, योग, संसार, वैराग्य, मोक्ष आणि भक्तीचे तत्त्वज्ञान स्पष्ट केले आहे.
काशी, प्रयाग, नैमिषारण्य, कुरुक्षेत्र, श्रीशैल, बद्रीनाथ, केदारनाथ यांसारख्या अनेक तीर्थक्षेत्रांचे माहात्म्य सांगितले आहे. तीर्थयात्रेचा उद्देश केवळ स्नान नसून अंतःकरणाची शुद्धी हा असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
एकादशी, शिवरात्री, कार्तिक मास, चातुर्मास, विविध दाने, गोदान, अन्नदान, जलदान यांचे महत्त्व सांगितले आहे. श्रद्धेने केलेले दान हेच श्रेष्ठ असल्याचे प्रतिपादन केले आहे.
ध्यान, प्राणायाम, इंद्रियनिग्रह, सत्संग, गुरूभक्ती आणि आत्मज्ञान यांद्वारे मनुष्य मोक्ष प्राप्त करू शकतो, असे या पुराणात सांगितले आहे.
कूर्म पुराण हे वैष्णव आणि शैव या दोन्ही परंपरांना समान महत्त्व देणारे पुराण आहे. त्यामुळे धार्मिक समन्वयाचा उत्कृष्ट आदर्श या ग्रंथात दिसतो. धर्मशास्त्र, तीर्थमहिमा, योग, भक्ती आणि सदाचार यांचा सुंदर संगम या पुराणात आढळतो.
कूर्म पुराण हे केवळ भगवान विष्णूंच्या कूर्म अवताराचे वर्णन करणारे पुराण नाही, तर संपूर्ण मानवजातीला धर्म, भक्ती, सदाचार आणि मोक्षमार्ग शिकवणारा एक अद्वितीय ग्रंथ आहे. शिव-विष्णू ऐक्य, धर्मपालन, दान, तीर्थयात्रा, योग आणि आत्मज्ञान यांचे संतुलित मार्गदर्शन करणाऱ्या या महापुराणाचा अभ्यास प्रत्येक सनातन धर्मीयासाठी प्रेरणादायी ठरतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: कूर्म पुराण हे सनातन हिंदू धर्मातील अठरा महापुराणांपैकी पंधरावे महापुराण असून, भगवान विष्णूंच्या कूर्म (कासव) अवताराशी संबंधित धर्म, भक्ती, योग आणि मोक्षमार्गाचे ज्ञान देणारा ग्रंथ आहे.
Ans: समुद्रमंथनाच्या वेळी भगवान विष्णूंनी कूर्म (कासव) अवतार धारण करून मंदार पर्वताला आधार दिला. याच कूर्मस्वरूपात त्यांनी ऋषींना दिलेल्या उपदेशांवर आधारित असल्याने या ग्रंथाला 'कूर्म पुराण' असे नाव पडले.
Ans: या पुराणाचा प्रमुख संदेश म्हणजे भगवान शिव आणि भगवान विष्णू हे एकाच परब्रह्माची वेगवेगळी रूपे आहेत. त्यामुळे कोणत्याही देवतेची श्रद्धेने केलेली उपासना परमेश्वरापर्यंतच पोहोचते.
