शनिवार, 31 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
त्र्यंबकेश्वर या प्रसिद्ध ज्योतिर्लिंग मंदिराजवळ ब्रह्मगिरी डोंगराच्या पायथ्याशी श्री संत निवृत्तीनाथ महाराज यांची संजीवन समाधी आहे. संत निवृत्तीनाथांनी ब्रह्मगिरीच्या सानिध्यात २३ जून १२९७ या दिवशी संजीवन समाधी घेतली.
निवृत्तीनाथांचा जन्म इ.स. १२७३ च्या सुमारास झाला, असे मानले जाते. ते ज्ञानेश्वर यांचे मोठे बंधू होते. त्यांचे वडील विठ्ठलपंत आणि आई रुक्मिणीबाई हे धार्मिक प्रवृत्तीचे होते. परंतु सामाजिक बहिष्काराच्या छायेत या कुटुंबाने अनेक संकटांना सामोरे जावे लागले. या कठीण परिस्थितीतही निवृत्तीनाथांनी संयम, साधना आणि आध्यात्मिक उन्नतीचा मार्ग स्वीकारला.
निवृत्तीनाथांच्या जीवनातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे त्यांना गहिनीनाथ यांचे शिष्यत्व प्राप्त होणे. नाथ संप्रदायातील गहिनीनाथांनी त्यांना योग, ध्यान आणि आत्मज्ञान यांचे गूढ तत्त्वज्ञान दिले. या शिक्षणाने निवृत्तीनाथांचे व्यक्तिमत्त्व अधिक प्रगल्भ झाले आणि त्यांनी आपल्या लहान भावंडांना—ज्ञानेश्वर, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई यांना आध्यात्मिक मार्गदर्शन केले.
निवृत्तीनाथांचे कार्य केवळ स्वतःच्या साधनेपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी आपल्या भावंडांना घडवून महाराष्ट्राच्या संत परंपरेला अमूल्य ठेवा दिला. विशेषतः ज्ञानेश्वरांना दिलेले मार्गदर्शन अत्यंत मोलाचे होते. ज्ञानेश्वरांनी लिहिलेल्या ‘भावार्थदीपिका’ (ज्ञानेश्वरी) या ग्रंथामागे निवृत्तीनाथांची प्रेरणा आणि आधार होता, असे मानले जाते.
निवृत्तीनाथांचे जीवन आपल्याला अनेक महत्त्वाचे संदेश देते. त्यांनी प्रतिकूल परिस्थितीतही धैर्य सोडले नाही. समाजाने बहिष्कृत केले असतानाही त्यांनी समाजाविषयी कटुता न बाळगता अध्यात्मिक उन्नतीचा मार्ग स्वीकारला. आजच्या काळात, जेव्हा व्यक्ती सहज निराश होते, तेव्हा निवृत्तीनाथांचे जीवन आपल्याला संयम, आत्मविश्वास आणि अध्यात्मिक स्थैर्य यांचे महत्त्व पटवून देते.
निवृत्तीनाथांचे व्यक्तिमत्त्व हे शांत, संयमी आणि मार्गदर्शक होते. त्यांनी कधीही प्रसिद्धीची अपेक्षा ठेवली नाही; परंतु त्यांच्या कार्यामुळेच ज्ञानेश्वरांसारखा महान संत घडला. हेच त्यांच्या महानतेचे खरे लक्षण आहे. आजच्या समाजात नेतृत्व म्हणजे केवळ स्वतः पुढे जाणे असे मानले जाते, परंतु निवृत्तीनाथांनी दाखवून दिले की खरे नेतृत्व म्हणजे इतरांना घडविणे आणि त्यांना योग्य दिशा देणे.
निवृत्तीनाथांनी अखेर समाधी घेतली, असे मानले जाते, आणि त्यांचे जीवन एक आदर्श संतजीवन म्हणून आजही स्मरणात आहे. त्यांचे विचार आणि कार्य आजच्या पिढीसाठी मार्गदर्शक ठरतात. त्यांच्या जीवनातून मिळणारा संदेश स्पष्ट आहे—अध्यात्म, संयम आणि निःस्वार्थ सेवा याच खऱ्या जीवनमूल्यांच्या आधारस्तंभ आहेत.
अशा या महान संताचा विचार करताना, आपण त्यांच्या जीवनातून प्रेरणा घेऊन आपल्या आयुष्यातही सकारात्मक बदल घडविण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. निवृत्तीनाथ हे केवळ एक संत नव्हते, तर ते एक विचारधारा होते. जी आजही तितकीच जिवंत आणि मार्गदर्शक आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: संत निवृत्तीनाथ हे १३व्या शतकातील महान संत, योगी आणि नाथ संप्रदायातील गुरु होते. ते संत परंपरेतील एक महत्त्वाचे मार्गदर्शक मानले जातात.
Ans: त्यांचा जन्म सुमारे इ.स. १२७३ च्या सुमारास झाला, असे मानले जाते.
Ans: संजीवन समाधी म्हणजे जिवंतपणी समाधी घेणे. निवृत्तीनाथांनी २३ जून १२९७ रोजी संजीवन समाधी घेतली.
