रविवार, 19 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतातील चार प्रमुख धामांपैकी एक असलेले श्रीजगन्नाथ पुरी हे केवळ एक प्राचीन मंदिर नसून श्रद्धा, भक्ती आणि दैवी चमत्कारांचे जिवंत प्रतीक आहे. या मंदिरातील भगवान श्रीजगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्तींचे रहस्य जाणून घेण्याची उत्सुकता प्रत्येक भक्ताच्या मनात असते. या मूर्तींना इतर देवतांप्रमाणे पूर्ण हात-पाय नसून त्यांचे स्वरूप अपूर्ण वाटते. या मागे एक अत्यंत भावस्पर्शी आख्यायिका आहे. ही कथा नीलमाधव, राजा इंद्रद्युम्न, वनवासी भक्त विश्ववसु, ब्राह्मण विद्यापती आणि देवशिल्पी विश्वकर्मा यांच्या भक्ती, श्रद्धा आणि दैवी इच्छेची आहे.
पुराणपरंपरेनुसार सत्ययुगात मालव देशात इंद्रद्युम्न नावाचे एक धर्मपरायण आणि विष्णुभक्त राजा राज्य करत होते. त्यांच्या मनात एकच इच्छा होती. भगवान विष्णूंचे प्रत्यक्ष दर्शन घ्यावे. एकदा त्यांच्या दरबारात आलेल्या एका ऋषींनी त्यांना सांगितले की ओडिशातील घनदाट अरण्यात नीलमाधव नावाने स्वयं भगवान विष्णू गुप्त स्वरुपात विराजमान आहेत. त्यांच्या दर्शनाने मोक्ष प्राप्त होतो. ही बातमी ऐकताच राजाच्या मनात नीलमाधवाच्या दर्शनाची तीव्र ओढ निर्माण झाली.
राजाने आपल्या विश्वासू ब्राह्मण विद्यापती याला नीलमाधवाचा शोध घेण्यासाठी पाठवले. अनेक दिवसांचा प्रवास केल्यानंतर विद्यापती एका दुर्गम जंगलात पोहोचला. तेथे त्याची भेट विश्ववसु नावाच्या शबर (वनवासी) प्रमुखाशी झाली. विश्ववसु हा नीलमाधवाचा परमभक्त होता. तो रोज एका गुप्त गुहेत जाऊन भगवान नीलमाधवाची पूजा करत असे. मात्र त्या स्थानाची माहिती तो कोणालाही देत नव्हता.
विश्ववसुची कन्या ललिता हिच्याशी विद्यापतीचा विवाह झाला. पत्नीच्या विनंतीवरून विश्ववसुने अखेर विद्यापतीला नीलमाधवाच्या दर्शनासाठी नेण्यास होकार दिला. मात्र त्याने एक अट ठेवली. विद्यापतीच्या डोळ्यांवर पट्टी बांधूनच त्याला त्या गुहेपर्यंत नेले जाईल. विद्यापतीने ती अट मान्य केली, पण आपल्या बुद्धिमत्तेने त्याने वस्त्रात मोहरीचे दाणे बांधले आणि वाटेत ते अलगद टाकत गेला. काही दिवसांनी त्या मोहरीची रोपे उगवली आणि त्यामुळे त्याला त्या गुप्त मार्गाची ओळख पटली.
गुहेत पोहोचल्यावर विद्यापतीने प्रथमच नीलमाधवाचे दिव्य दर्शन घेतले. भगवानांचे तेज इतके विलक्षण होते की तो काही काळ मंत्रमुग्ध झाला. असे सांगितले जाते की त्या ठिकाणी देवांमार्फत पुष्पवृष्टी होत असे. तेथेच एक कावळा मृत्युमुखी पडून तत्काळ मोक्ष पावल्याचे दृश्य विद्यापतीने पाहिले. त्यालाही तेथेच देहत्याग करण्याची इच्छा झाली; पण आकाशवाणी झाली. “तुझे कार्य अजून पूर्ण झालेले नाही. राजा इंद्रद्युम्न यांना ही बातमी सांग.”
विद्यापतीने परत जाऊन संपूर्ण वृत्तांत राजाला सांगितला. राजा इंद्रद्युम्न मोठ्या लवाजम्यासह त्या वनात पोहोचले; पण तोपर्यंत नीलमाधव अदृश्य झाले होते. राजा अत्यंत दुःखी झाले आणि त्यांनी कठोर तपश्चर्या सुरू केली. त्यांच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान विष्णूंनी स्वप्नात दर्शन देत सांगितले, “मी नीलमाधव रूपात आता दिसणार नाही. समुद्रातून एक दिव्य दारू (पवित्र नीम लाकूड) किनाऱ्यावर येईल. त्यापासून माझी नवीन मूर्ती तयार कर.”
काही दिवसांनी समुद्रकिनारी एक दिव्य लाकडाचा ओंडका वाहत आला. त्यातून अद्भुत सुगंध दरवळत होता. अनेकांनी तो उचलण्याचा प्रयत्न केला, पण तो हललाही नाही. शेवटी भगवानांचे नामस्मरण करताच तो सहज उचलला गेला आणि मंदिरात आणण्यात आला.
यानंतर योग्य शिल्पकाराचा शोध सुरू झाला. त्याचवेळी एक वृद्ध सुतार राजदरबारात आला. अनेक परंपरांनुसार तो प्रत्यक्ष देवशिल्पी विश्वकर्माच होते, परंतु त्यांनी स्वतःची ओळख उघड केली नाही. त्यांनी राजाला सांगितले की ते या दिव्य लाकडापासून भगवानांच्या मूर्ती तयार करतील. मात्र त्यांनी एक अत्यंत महत्त्वाची अट घातली.
विश्वकर्मा म्हणाले, “मला एका बंद खोलीत एकट्याने काम करू द्या. एकवीस दिवस झाले. काही परंपरांनुसार पंधरा दिवस कोणीही दरवाजा उघडायचा नाही. आतून आवाज येवो अथवा येऊ नये, कोणीही माझ्या कामात व्यत्यय आणू नये. जर ही अट मोडली, तर मी काम जिथे असेल तिथेच सोडून निघून जाईन.”
राजा इंद्रद्युम्न यांनी ही अट मान्य केली. सुरुवातीचे काही दिवस आतून छिन्नी-हातोड्याचे आवाज येत होते. नंतर अचानक सर्व आवाज बंद झाले. दिवस उलटत गेले, पण आतून कोणतीही हालचाल जाणवेनाशी झाली. राणी गुंडिचा चिंतेत पडल्या. “वृद्ध शिल्पकार सुरक्षित आहेत का?” असा प्रश्न त्यांना सतावत होता. राजाने त्यांना धीर दिला; पण अखेरीस राणीच्या आग्रहाखातर ठरलेल्या मुदतीपूर्वी दरवाजा उघडण्यात आला.
दरवाजा उघडताच सर्वजण आश्चर्यचकित झाले. खोलीत शिल्पकार नव्हते. विश्वकर्मा अदृश्य झाले होते. समोर भगवानांच्या मूर्ती होत्या; पण त्या पूर्ण झालेल्या नव्हत्या. हात-पाय अपूर्ण होते, तर मोठे गोल डोळे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण मुखमुद्रा मात्र पूर्ण होती. राजा इंद्रद्युम्न यांना अतिशय दुःख झाले. तेवढ्यात आकाशवाणी झाली. “राजन्, हेच माझे इच्छित स्वरूप आहे. मी याच रूपात जगातील सर्व भक्तांना दर्शन देईन.”
भगवानांच्या आज्ञेप्रमाणे त्या मूर्तींची विधिवत प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली. त्या दिवसापासून श्रीजगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा या रूपात भगवान पुरीमध्ये विराजमान झाले.
या कथेत अत्यंत गहन आध्यात्मिक संदेश दडलेला आहे. देवाचे पूर्णत्व हे बाह्य स्वरूपात नसून भक्तांच्या श्रद्धेत असते. भगवानांना पूर्ण हात नसले तरी ते संपूर्ण विश्वाला आपल्या कृपेच्या कवेत घेतात. त्यांना पूर्ण पाय नसले तरी ते प्रत्येक भक्ताच्या हाकेला धावून येतात. अपूर्ण वाटणाऱ्या या मूर्ती प्रत्यक्षात पूर्ण भक्ती, समर्पण आणि ईश्वरकृपेचे प्रतीक आहेत.
आजही श्रीजगन्नाथ मंदिरात विशिष्ट कालावधीनंतर ‘नवकलेवर’ हा अद्वितीय विधी केला जातो. पवित्र नीम वृक्षापासून नव्या मूर्ती तयार केल्या जातात आणि अत्यंत गुप्त परंपरेनुसार जुन्या मूर्तीतील दिव्य ‘ब्रह्मतत्त्व’ नव्या मूर्तींमध्ये प्रतिष्ठित केले जाते. ही परंपरा जगातील सर्वात प्राचीन आणि रहस्यमय धार्मिक विधींमध्ये गणली जाते.
नीलमाधवापासून श्रीजगन्नाथापर्यंतचा हा प्रवास आपल्याला सांगतो की ईश्वराला प्राप्त करण्यासाठी भक्ती, श्रद्धा, संयम आणि समर्पण आवश्यक आहे. विश्ववसुची निस्सीम सेवा, विद्यापतीचे धैर्य, राजा इंद्रद्युम्नांची अखंड भक्ती आणि विश्वकर्मा शिल्पकाराची अट या सर्व घटना एकच संदेश देतात. ईश्वराच्या इच्छेपुढे मानवी अधीरता टिकत नाही. श्रद्धेने केलेली प्रतीक्षा अखेरीस भक्ताला परमेश्वराच्या कृपेचे दर्शन घडवते आणि म्हणूनच श्रीजगन्नाथ पुरी हे आजही कोट्यवधी भक्तांसाठी भक्ती, विश्वास आणि सनातन संस्कृतीचे चिरंतन तीर्थस्थान आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पौराणिक कथेनुसार देवशिल्पी विश्वकर्मा मूर्ती तयार करत असताना ठरलेल्या वेळेपूर्वी दरवाजा उघडण्यात आला. त्यामुळे त्यांनी काम अपूर्ण अवस्थेत सोडले आणि त्या मूर्तींचीच प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.
Ans: मूर्ती तयार होईपर्यंत ठरावीक दिवस कोणालाही दरवाजा उघडायचा नाही किंवा त्यांच्या कामात व्यत्यय आणायचा नाही, अशी अट त्यांनी घातली होती.
Ans: भगवान विष्णू प्रथम नीलमाधव रूपात पूजले जात होते. नंतर त्यांच्या आज्ञेनुसार दिव्य नीम लाकडापासून श्रीजगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्या मूर्ती तयार करण्यात आल्या.
