फोटो सौजन्य - Social Media
पालघर जिल्ह्यातील सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये अनेक दुर्ग आढळतात. त्यापैकी अडसुल (Adsul) हा एक वेगळ्या प्रकारचा दुर्ग म्हणून ओळखला जातो. हा किल्ला प्रत्यक्षात मोठ्या बांधकामांसह विकसित झालेला गड नसून एक उंच टोकदार डोंगरशिखर आहे. त्यामुळे काही इतिहासकार आणि गिर्यारोहक याला “अडसुल किल्ला” तर काहीजण “अडसुल पिनॅकल” किंवा “अडकिल्ला” असेही म्हणतात. अडसुल हा पालघर जिल्ह्यातील डोंगरी दुर्गांच्या पट्ट्यात येतो. याची उंची सुमारे १३७५ फूट असून हा किल्ला अत्यंत कठीण श्रेणीतील ट्रेक म्हणून ओळखला जातो. मुंबई-अहमदाबाद महामार्गावरून प्रवास करताना डाव्या बाजूला प्रसिद्ध अशेरीगड दिसतो, तर उजव्या बाजूला उंच टोकदार शिखर असलेला अडसुल दिसतो. त्यामुळे या दोन्ही डोंगरांची ओळख एकमेकांशी जोडली जाते.
अडसुल किल्ल्याच्या पायथ्याशी खोडकोना हे गाव आहे. बोईसर रेल्वे स्थानकापासून हे गाव सुमारे २४ किमी अंतरावर आहे, तर डहाणू स्थानकापासून साधारण ३६ किमी अंतरावर आहे. चिल्हार फाटा येथून खोडकोना गावाकडे जाणारा रस्ता मिळतो. या गावातून अडसुलच्या दिशेने जाणारा डोंगररांगांचा कडा दिसतो आणि त्याच मार्गाने किल्ल्यावर चढाई केली जाते. या किल्ल्यावर जाण्यासाठी ठराविक पायवाट फारशी स्पष्ट नसल्यामुळे स्थानिक मार्गदर्शक घेणे योग्य मानले जाते. जंगलातून जाणारा हा मार्ग दमछाक करणारा असून आर्द्र वातावरणामुळे चढाई कठीण वाटू शकते. महामार्गावरून पायथ्यापर्यंत पोहोचायला सुमारे एक तास लागतो, तर संपूर्ण चढाई-उतरण साधारण चार तासांत पूर्ण करता येते.
अडसुल हा सामान्य ट्रेक नसून गिर्यारोहणाच्या स्वरूपाचा आहे. सुरुवातीला सुमारे सहा फूट उंच खडकाचा टप्पा पार करावा लागतो. त्यानंतरचा मार्ग ढासळत्या दगडांनी भरलेला असल्यामुळे अतिशय काळजीपूर्वक पुढे जावे लागते. वाटेत तीन मोठे खडकाचे टप्पे येतात. काही ठिकाणी खडकात कोरलेल्या पायऱ्यांसारख्या खाचा दिसतात, तर काही ठिकाणी खडक पकडून चढावे लागते. पूर्वी अंतिम टप्प्यावर सुमारे वीस फूट उंचीची लोखंडी शिडी बसवण्यात आली होती. मात्र कोविड काळात पर्यटकांची ये-जा बंद झाल्याने ती शिडी चोरीला गेली. त्यामुळे आज या किल्ल्यावर पोहोचण्यासाठी गिर्यारोहणाचे साहित्य व अनुभव आवश्यक ठरतो. चुकीचा पाऊल पडल्यास सुमारे चारशे फूट खोल दरीत पडण्याचा धोका असल्यामुळे हा ट्रेक अतिशय धोकादायक मानला जातो.
अडसुलच्या माथ्यावर फारसे बांधकाम आढळत नाही. येथे फक्त एक पाण्याची टाकी दिसते, जी सध्या मातीने भरलेली आहे. त्याशिवाय खडकात गोलाकार खळगे किंवा खोदकाम दिसते. त्यामुळे इतिहासकारांच्या मते येथे मोठा किल्ला नसून केवळ पहारेकरी ठाणे असावे. या ठिकाणाहून आसपासच्या प्रदेशावर लक्ष ठेवणे सोपे होते. माथ्यावरून सभोवतालचा निसर्ग अत्यंत सुंदर दिसतो. येथून अशेरी, कोहोज, तकमक, कालदुर्ग, गंभीरगड यांसारखे किल्ले तसेच सूर्य, पिंजळ आणि वैतरणा नद्यांचे प्रवाह दिसतात. मुंबई-अहमदाबाद महामार्गाचा वळणावळणाचा रस्ता देखील वरून स्पष्ट दिसतो.
या परिसराचा इतिहास मध्ययुगीन काळाशी जोडलेला आहे. सुरुवातीला हा भाग प्रताप बिंब या राजाच्या ताब्यात होता. चौदाव्या शतकात गुजरात सुलतानतेने हा प्रदेश जिंकला. पुढे इ.स. १५५६ मध्ये पोर्तुगीजांनी वसई जिंकल्यानंतर अशेरी किल्ला आणि आसपासचा भाग त्यांच्या ताब्यात गेला. त्या काळात या प्रदेशात सागवानाच्या दाट जंगलांमुळे जहाजबांधणीसाठी लाकूड मिळत असे. त्यामुळे या भागाचे सामरिक महत्त्व वाढले. अशेरी किल्ल्याच्या सुरक्षेसाठी समोरच्या अडसुल डोंगरावर पहारा ठेवण्याची व्यवस्था करण्यात आली असावी, अशी शक्यता इतिहासकार व्यक्त करतात.
नंतर मराठा साम्राज्याच्या काळात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मोहिमांमुळे पोर्तुगीजांच्या उत्तर कोकणातील प्रदेशात अस्थिरता निर्माण झाली. पुढे संभाजी महाराजांच्या काळात मराठ्यांनी काही काळ हा प्रदेश जिंकला. शेवटी चिमाजी आप्पांच्या वसई मोहिमेदरम्यान इ.स. १७३८ मध्ये अशेरी किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यात आला आणि हा संपूर्ण परिसर मराठा राज्यात समाविष्ट झाला. अडसुल हा पारंपरिक अर्थाने मोठा किल्ला नसला तरी त्याचे स्थान आणि रचना अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. कठीण चढाई, टोकदार शिखर आणि सभोवतालच्या किल्ल्यांवर नजर ठेवण्याची सोय यामुळे हा डोंगर इतिहासात पहारेकरी ठाणे म्हणून वापरला गेला असावा. आजही हा किल्ला साहसी ट्रेकर्ससाठी एक आव्हानात्मक आणि रोमांचक ठिकाण म्हणून ओळखला जातो.
