बुधवार, 21 ऑक्टोबर 2026
Biological Computing : सायन्स फिक्शन चित्रपट आता वास्तवात; मानवी मेंदूच्या जिवंत पेशींवर चालणार जगातील डेटा सेंटर्स ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
Biological Data Centers Cortical Labs : विज्ञान जगतातून सध्या एक अशी बातमी समोर आली आहे जी वाचून कदाचित सुरुवातीला तुमचा विश्वास बसणार नाही. हॉलीवूडच्या ‘मॅट्रिक्स’ किंवा सायन्स फिक्शन चित्रपटांमध्ये दाखवले जाणारे तंत्रज्ञान आता प्रत्यक्षात उतरत आहे. आजवर आपण कॉम्प्युटर्स, सर्व्हर्स आणि डेटा सेंटर्स हे केवळ सिलिकॉन चिप्स, तारा आणि प्लास्टिकच्या मदतीने चालताना पाहिले आहेत. मात्र, आता शास्त्रज्ञ थेट मानवी मेंदूच्या जिवंत पेशींचा (Neurons) वापर करून जगातील पहिले ‘जैविक डेटा सेंटर’ (Biological Data Center) तयार करत आहेत. ऑस्ट्रेलियातील मेलबर्नमधील ‘कॉर्टिकल लॅब्स’ (Cortical Labs) या स्टार्टअपने हा अद्भूत चमत्कार करून दाखवला असून यावर वेगाने संशोधन आणि अंमलब्राँडिंगचे काम सुरू आहे.
सध्याच्या डेटा सेंटर्समध्ये वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक सर्व्हर्सची जागा आता ‘CL-1’ ही अत्यंत प्रगत आणि जिवंत प्रणाली घेणार आहे. ही प्रणाली म्हणजे केवळ एक मशीन नसून, ते एक ‘हायब्रिड उपकरण’ (Hybrid Device) आहे. यामध्ये सिलिकॉन चिपच्या वर प्रयोगशाळेत तयार करण्यात आलेल्या सुमारे २,००,००० जिवंत मानवी न्यूरॉन्सचा थर बसवण्यात आला आहे. मानवी मेंदूतील न्यूरॉन्स हे एकमेकांना विद्युत संकेत (Electrical Signals) पाठवून माहितीवर प्रक्रिया करतात, ज्याच्या जोरावर आपण गोष्टी शिकतो आणि लक्षात ठेवतो. या सीएल-१ प्रणालीमध्येही हेच न्यूरॉन्स संगणकीय घटक म्हणून काम करतील. आता सर्वात मोठा प्रश्न हा की या पेशींना जिवंत कसे ठेवले जाते? तर शास्त्रज्ञांनी या जैविक चिपसाठी एक विशेष ‘लाईफ-सपोर्ट सिस्टीम’ (Life-Support System) विकसित केली आहे, जी या पेशींना सतत आवश्यक पोषक तत्वे पुरवते आणि त्यांचे तापमान नियंत्रित ठेवते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US-Israel War: इराण युद्धसज्ज! ढिगाऱ्याखालून बाहेर काढला 1000 क्षेपणास्त्रांचा महाकाय खजिना; एक बुलडोझर अन् महासत्तेला धक्का
या जैविक कम्प्युटिंगच्या संशोधनामागे जागतिक स्तरावर झपाट्याने वाढणारा कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) वापर हे सर्वात मोठे कारण आहे. चॅटजीपीटी (ChatGPT) किंवा इतर मोठ्या एआय मॉडेल्सना प्रशिक्षित करण्यासाठी आणि चालवण्यासाठी आज अब्जावधी डॉलर्सचे महाकाय डेटा सेंटर्स उभे केले जात आहेत. या डेटा सेंटर्सना थंड ठेवण्यासाठी आणि चालवण्यासाठी लाखो गॅलन पाणी आणि शहरांना पुरेल इतकी वीज लागते. यामुळे जागतिक पातळीवर पर्यावरणाचा समतोल बिघडण्याची भीती निर्माण झाली आहे. याउलट, मानवी मेंदूची रचना निसर्गाची अशी देणगी आहे जी अवघ्या २० वॅट ऊर्जेमध्ये जगातील सर्वात कठीण नमुने ओळखणे, निर्णय घेणे आणि शिकणे ही कामे करू शकते. म्हणूनच, सिलिकॉन चिप्सच्या मर्यादा संपत आल्यामुळे शास्त्रज्ञ आता न्यूरॉन-आधारित जैविक संगणकीय प्रणालीकडे वळले आहेत.
Cortical Labs built a computer with ~200,000 living human neurons fused to a silicon chip. It can receive signals, process information, and learn from experience. Welcome to organoid intelligence: pic.twitter.com/5RHdJig1D7 — High Signal AI (@HighSignal_AI) May 29, 2026
credit – social media and Twitter
जरी हा प्रयोग अत्यंत क्रांतिकारी वाटत असला, तरी सध्याच्या घडीला याच्या मर्यादा खूप जास्त आहेत. कॉर्टिकल लॅब्सची ही ‘CL-1’ प्रणाली सध्या एका बेंच-स्केल स्तरावर आहे, ज्याची व्याप्ती मोजक्या युनिट्सपुरतीच मर्यादित आहे. या तुलनेत गुगल, मायक्रोसॉफ्ट आणि ॲमेझॉनच्या डेटा सेंटर्समध्ये लाखो हाय-स्पीड सर्व्हर्स कार्यरत आहेत. सध्या तरी या जैविक पेशी एआयच्या हाय-एंड ग्राफिक्स प्रोसेसिंग युनिट्स (GPU) किंवा सेंट्रल प्रोसेसिंग युनिट्सशी (CPU) थेट स्पर्धा करू शकतात, याचा कोणताही ठोस वैज्ञानिक पुरावा मिळालेला नाही. त्यामुळे पारंपरिक सिलिकॉन चिप्स पूर्णपणे बंद करणे हा यामागचा उद्देश नसून, त्यांची कार्यक्षमता दुप्पट करणे हा आहे. मेलबर्ननंतर आता सिंगापूरमध्येही अशी जैविक डेटा सेंटर्स उभारण्याची योजना आखली जात आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Crude Oil Prices: पेट्रोल होणार आणखी महाग! इस्रायलच्या एका निर्णयामुळे कच्च्या तेलाच्या किमतीत 2 टक्क्यांनी वाढ; लेबनॉनमध्ये युद्ध
जिवंत मानवी पेशींचा कॉम्प्युटरमध्ये वापर करण्याच्या या पद्धतीमुळे जागतिक स्तरावर एक नवीन नैतिक वाद (Ethical Debate) पेटला आहे. अनेक विचारवंतांनी आणि शास्त्रज्ञांनी प्रश्न उपस्थित केला आहे की, जर या चिप्स उद्या स्वतःचा विचार करू लागल्या किंवा त्यांच्यामध्ये मानवासारखी जाणीव (Consciousness) निर्माण झाली, तर काय होईल? जरी कॉर्टिकल लॅब्सने स्पष्ट केले आहे की या पेशी मानवी विचार करण्याच्या क्षमतेपासून अजून खूप दूर आहेत, तरीही या तंत्रज्ञानाचा गैरवापर रोखण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कडक कायदे आणि स्पष्ट मार्गदर्शक तत्त्वे असणे अत्यंत गरजेचे आहे.
