रविवार, 8 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
Can AI Replace Teachers: कल्पना करा, वर्गात शिकवणारा शिक्षक कधी स्वतः विद्यार्थीच राहिलेला नाही. त्याने कधी परीक्षेची भीती अनुभवली नाही, रात्री उशिरापर्यंत कठीण धडे लक्षात ठेवण्याचे प्रयत्न केले नाहीत किंवा उत्तम गुण मिळाल्याचा आनंदही कधी अनुभवला नाही. हीच कथा आहे ‘सॅली’ची! कॅनडाच्या टोरांटो येथील ‘Realbotix’ या कंपनीने सॅलीला एआय-आधारित ह्युमनॉईड रोबोट म्हणून विकसित केले आहे. अमेरिकेच्या न्यू यॉर्क राज्यातील सालामांका येथील एका हायस्कूलमध्ये कोडिंग, रोबोटिक्स आणि आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स शिकवण्यासाठी तिला आणण्याची योजना होती.
मात्र, विद्यार्थ्यांची गोपनीयता आणि डेटा संकलनाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतांमुळे सध्या या योजनेला स्थगिती देण्यात आली आहे. या घटनेने शिक्षणातील AI ची भूमिका आणि शिक्षणाच्या भविष्यावर एक नवी चर्चा सुरू केली आहे.
सॅलीबाबतचा वाद हा केवळ एका रोबोटपुरता मर्यादित नसून, ‘एक चांगला शिक्षक नेमका कोणाला म्हणावे?’ या मूळ प्रश्नाशी जोडलेला आहे. शिक्षक केवळ पुस्तकी ज्ञान देत नाही, तर तो आपले जीवनानुभव, संघर्ष आणि शिकवणही विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवतो. प्रत्येक शिक्षक कधी ना कधी स्वतः विद्यार्थी राहिलेला असतो. त्याने अपयश पाहिलेले असते, चुका केलेल्या असतात आणि त्यातून धडे घेतलेले असतात. हेच अनुभव त्याला विद्यार्थ्यांच्या भावना समजून घेण्याची आणि योग्य वेळी त्यांचे मार्गदर्शन करण्याची क्षमता देतात. AI कडे कितीही वेगवान प्रोसेसिंग क्षमता असली, तरी त्याच्याकडे मानवी अनुभव आणि भावनिक समज नसते.
तज्ज्ञांच्या मते, AI शिक्षण व्यवस्थेसाठी एक मजबूत सहयोगी बनू शकतो. जगातील अनेक देशांमध्ये विज्ञान आणि गणितासारख्या विषयांच्या योग्य शिक्षकांची कमतरता आहे. अशा वेळी AI विद्यार्थ्यांना त्यांच्या गतीने शिकवू शकतो, कठीण विषय वारंवार समजावून सांगू शकतो आणि शाळेच्या वेळेनंतरही मदत उपलब्ध करून देऊ शकतो.
याशिवाय, शिक्षकांचा बराच वेळ प्रशासकीय कामे आणि कागदपत्रांच्या प्रक्रियेत जातो. जर AI ने ही रोजची कामे सांभाळली, तर शिक्षक विद्यार्थ्यांसोबत अधिक गुणवत्तेचा वेळ घालवू शकतील. म्हणजेच, AI चा उद्देश शिक्षकाला हटवणे हा नसून त्याची कार्यक्षमता वाढवणे हा असू शकतो.
प्रत्येक नवीन तंत्रज्ञानाप्रमाणे AI देखील अनेक नवी आव्हाने घेऊन येतो. तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, यंत्रे माणसांसारखी गोष्टी विसरत नाहीत. जर एखाद्या विद्यार्थ्याने वर्गात चुकीचे उत्तर दिले किंवा एखादी लाजिरवाणी घटना घडली, तर तो नेहमीसाठी डिजिटल रेकॉर्डचा भाग बनेल का? हा प्रश्न मुलांची गोपनीयता आणि डेटा सुरक्षेशी जोडलेला आहे. याशिवाय, AI वर अतिप्रमाणात अवलंबून राहिल्याने विद्यार्थ्यांच्या विचार करण्याच्या, लक्षात ठेवण्याच्या आणि सामाजिकदृष्ट्या शिकण्याच्या क्षमतेवरही परिणाम होऊ शकतो. म्हणूनच, AI चा स्वीकार करताना स्पष्ट नियम आणि मजबूत डेटा सुरक्षा व्यवस्था असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
शाळा सोडल्यानंतर अनेक वर्षांनी बहुतांश लोकांना गणिताचा एखादा कठीण सिद्धांत किंवा इतिहासातील एखादी तारीख आठवत नाही; पण कठीण काळात ज्याने साथ दिली, तो शिक्षक नक्कीच आठवणीत राहतो. एक चांगला शिक्षक केवळ शिकवत नाही, तर विद्यार्थ्याची क्षमता ओळखतो, त्याचा आत्मविश्वास वाढवतो आणि त्याला पुढे जाण्याची प्रेरणा देतो. AI भविष्यात कॅल्क्युलस किंवा विज्ञान कदाचित अधिक चांगल्या प्रकारे समजावून सांगेल, पण तो विद्यार्थ्याच्या डोळ्यांतील चिंता, उदासी किंवा मदतीची गरज एका मानवी शिक्षकाइतक्या संवेदनशीलतेने कधीही समजून घेऊ शकत नाही.
शिक्षणतज्ज्ञांच्या मते, येणाऱ्या काळात AI आणि मानवी शिक्षक एकमेकांना पूरक बनू शकतात. वैयक्तिक शिकणे, मूल्यांकन आणि तांत्रिक मदतीमध्ये AI महत्त्वाची भूमिका बजावेल; तर विद्यार्थ्यांचे व्यक्तिमत्त्व घडवणे, नैतिक मूल्ये, उत्सुकता, आत्मविश्वास आणि भावनिक विकास यांचे नेतृत्व शिक्षक करतील. शिक्षण ही केवळ माहिती देण्याची प्रक्रिया नाही, तर एका माणसाने दुसऱ्या माणसातील शक्यता ओळखून त्यांना पुढे नेण्याचे माध्यम आहे. म्हणूनच, तंत्रज्ञान कितीही विकसित झाले, तरी एका संवेदनशील आणि प्रेरणादायी शिक्षकाचे महत्त्व आजही तितकेच आहे आणि भविष्यातही कायम राहील.
