रविवार, 1 नोव्हेंबर 2026
World Breastfeeding Week: बाळाच्या उत्तम आरोग्याची सुरुवात आईपासून! बाळंतपणानंतर महिलांना उत्तम पाठबळ देण्याचे पाच मार्ग
रोगप्रतिकारशक्ती दृढ करून आणि आयुष्याच्या पहिल्या सहा महिन्यांत निरोगी वाढ व विकासासाठी आवश्यक असलेली सर्व पोषक घटक प्रदान करत बालकांच्या जगण्यासाठी स्तनपान हे अत्यंत मूलभूत आहे. जन्मानंतर पहिल्या तासात स्तनपान सुरू करणे आणि चीक (जन्मानंतर लगेच तयार होणारे पहिले पोषक घटकांनी समृद्ध आईचे दूध) पाजल्याने नवजात बालकांना संसर्गापासून संरक्षण देणारे अत्यंत आवश्यक अँटीबॉडीज आणि उच्च प्रमाणात जैवउपलब्ध पोषक घटक मिळतात. त्यानंतर पहिल्या सहा महिन्यांत केवळ स्तनपान बालकांच्या निरोगी वाढीस पाठबळ देते आणि अतिसार व श्वसनाच्या आजारांचा धोका कमी करते. गेल्या दशकात, भारताने प्रबळ आरोग्य यंत्रणा, समुदाय जागरूकता आणि माता व बाल आरोग्य उपक्रमांद्वारे या पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यात महत्त्वपूर्ण प्रगती केली आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
हे प्रयत्न आकडेवारीतून स्पष्टपणे दिसून येतात. नॅशनल फॅमिली हेल्थ सर्व्हे (एनएफएचएस-५) निदर्शनास आणते की, स्तनपान भारतातील खोलवर रुजलेली सांस्कृतिक पद्धत आहे, ज्यामध्ये ०-५ महिने वयाच्या ९५.१ टक्के बालकांना स्तनपान दिले जाते आणि २० ते २३ महिन्यांच्या दरम्यान ७३.२ टक्के बालकांचे स्तनपान सुरुच राहते. पण, शिफारस केलेल्या पहिल्या सहा महिन्यांसाठी केवळ स्तनपान सुरू ठेवणे अधिक आव्हानात्मक राहिले आहे. एनएफएचएस-५ मध्ये केवळ स्तनपानाचा दर ६३.७ टक्के नोंदवला गेला असताना ताज्या एनएफएचएस-६ मध्ये ५५.८ टक्क्यांपर्यंत घसरल्याचे दिसून येते. ही घसरण आपल्याला काहीतरी महत्त्वाचे सांगते. हे आव्हान केवळ जागरूकता किंवा मातेच्या इच्छेचे नाही, तर ते योग्य पोषण, भावनिक आणि व्यावहारिक पाठबळाशिवाय केवळ स्तनपान सुरू ठेवणे कठीण करणाऱ्या रोजच्या अडचणींना निदर्शनास आणते.
बऱ्याच काळापासून, स्तनपानावरील चर्चा जवळजवळ पूर्णपणे बाळावरच केंद्रित राहिली आहे. बाळ किती वेळा दूध पिते, जन्मानंतरच्या पहिल्या तासात स्तनपान सुरू झाले का आणि ते सहा महिने केवळ स्तनपान म्हणून सुरू राहिले का. बाळाच्या गरजा मध्यवर्ती राहिल्या असल्या तरी, स्तनपान शक्य करणाऱ्या मातेला पाठबळ देणे हे सहसा दुय्यम मानले जाते. तरीही, अधिक निरोगी बालकांसाठी मातेचे आरोग्य उत्तम असणे आवश्यक आहे.
सेंट जॉन्स मेडिकल कॉलेजचे फिजिओलॉजीचे प्रोफेसर आणि प्रमुख, तसेच टाटा ट्रस्टचे आरोग्य व पोषणचे वरिष्ठ सल्लागार डॉ. अनुर कुरुपड म्हणाले, “स्तनपानाचा एक कमी माहित असलेला पैलू म्हणजे मातेचे शरीर नैसर्गिकरित्या बाळाच्या पोषणविषयक गरजांना प्राधान्य देत असताना सहसा स्वतःच्या पोषणाच्या साठ्याच्या किंमतीवर तसे करते. स्तनपानाच्या काळात, मातेचा आहार अपुरा असतानाही लोह, जस्त, फोलेट, कॅल्शियम आणि तांबे यांसारखी आवश्यक पोषक तत्वे आईच्या दुधात हस्तांतरित केली जातात. हे उल्लेखनीय जैविक अनुकूलन नवजात बालकाचे संरक्षण करण्यास मदत करत असले, तरी ते हळूहळू मातांना अशक्त करू शकते, ज्यामुळे अॅनिमिया, हाडांचे नुकसान, सूक्ष्म पोषक घटकांची कमतरता, थकवा आणि एकंदरीत निकृष्ट आरोग्याचा धोका वाढतो. तरीही, स्तनपानामुळे मातांना महत्त्वपूर्ण आरोग्यदायी फायदे देखील मिळतात, ज्यामध्ये बाळंतपणानंतर गर्भाशयाची जलद वसुली, प्रसूतीनंतरचा कमी रक्तस्राव, स्तनपानावरील अनावर्तनाद्वारे निरोगी जन्म अंतराला पाठबळ आणि स्तन व अंडाशयाच्या कर्करोगाचा आयुष्यातील कमी धोका यांचा समावेश होतो. यशस्वी स्तनपान सुरू ठेवताना हे फायदे मिळवण्यासाठी, मातेच्या पोषणाला आणि स्वास्थ्याला पाठबळ देणे हे बालकाला पाठबळ देण्यापासून वेगळे नाही, तर ते त्याचा मुलभूत आधार आहे, हे आपण ओळखले पाहिजे.”
स्तनपानाला पाठबळ देण्यासाठी केवळ जागरूकतेच्या पलीकडे जाऊन मातांसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करणे आवश्यक आहे. कुटुंबं आणि समुदायांपासून ते आघाडीच्या आरोग्य कर्मचाऱ्यांपर्यंत आणि आरोग्य यंत्रणांपर्यंत पाठबळाचा प्रत्येक स्तर महत्त्वाचा आहे. बाळंतपणानंतर आपण महिलांना अधिक चांगल्या प्रकारे पाठबळ देऊ शकतो असे पुराव्यावर आधारित पाच मार्ग खालीलप्रमाणे आहेत.
जागतिक आरोग्य संघटना (डब्ल्यूएचओ) स्तनपानाच्या पहिल्या सहा महिन्यांत प्रथिने आणि सूक्ष्म पोषक तत्वांचे प्रमाण वाढवण्यासोबतच दररोज अतिरिक्त ५००-६०० किलोकॅलरी घेण्याची शिफारस करते. पण, अनेक महिलांसाठी, विशेषतः संसाधनांची कमतरता असलेल्या परिस्थितीतील महिलांसाठी, या अतिरिक्त पोषणविषयक गरजा पूर्ण करणे कठीण असते. चांगल्या दर्जाचे कौटुंबिक जेवण, समुदाय पोषण उपक्रम, आहारासंबंधीचे समुपदेशन आणि सामाजिक पाठबळाद्वारे पोषणातील ही दरी भरून काढल्याने मातेचे आरोग्य लक्षणीयरित्या सुधारू शकते, थकवा कमी होऊ शकतो आणि मातांना अधिक आत्मविश्वासाने स्तनपान सुरू ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
स्तनपानादरम्यान चांगले पोषण विशेष सप्लीमेंट्स किंवा महागड्या सुपरफूड्सवर अवलंबून नसते. रोजच्या जेवणातील सोप्या गोष्टींचा समावेश अर्थपूर्ण फरक पाडू शकतो. एक अतिरिक्त पोळी, एक ग्लास दूध किंवा दही, सांस्कृतिकदृष्ट्या स्वीकार्य असल्यास एक अंडे, मोड आलेली कडधान्ये, भाजलेले हरभरे, शेंगदाणे, हंगामी फळे आणि भाज्या, बियांची पूड किंवा थोडे अतिरिक्त निरोगी तेल हे सर्व स्तनपानाच्या वाढत्या पोषणविषयक गरजा पूर्ण करण्यास मदत करू शकतात. पारंपारिक आहाराची जागा घेणे हा उद्देश नसून जेवणाची वारंवारता, आहारातील विविधता आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या पौष्टिक अन्नाची उपलब्धता सुधारून आहार अधिक पौष्टिक बनवणे हा आहे. सातत्याने केलेले छोटे बदल अर्थपूर्ण प्रभाव पाडू शकतात.
चुकीची स्थिती, अपुरी पकड आणि अनियमित स्तनपानामुळे दुधाचे हस्तांतरण कमी होऊ शकते, स्तनाग्र दुखू शकतात आणि अनावश्यक चिंता निर्माण होऊ शकते. ही आव्हाने सामान्य असली तरी सहज टाळता येण्याजोग्या आहेत. परिचारिका, स्तनपान समुपदेशक आणि आघाडीच्या आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे वेळेवर मिळणारे मार्गदर्शन मातेचा आत्मविश्वास आणि बालकाच्या स्तनपानाचे परिणाम दोन्ही सुधारू शकते.
पहिल्या काही महिन्यांत केवळ स्तनपान देण्याचा अर्थ असा होतो की, दिवस आणि रात्रीत ११-१२ वेळा दूध पाजावे लागते, ज्यामुळे बाळंतपणातून सावरताना मातांना सलग पुरेशी झोप मिळत नाही. ही आव्हानात्मक दिनचर्या थकवा, ताण आणि भावनिक तणावास कारणीभूत ठरू शकते. विश्रांती, काळजी घेण्याची सामायिक जबाबदारी, भावनिक धीर, मानसिक आरोग्य पाठबळाची उपलब्धता आणि घरातील व्यावहारिक मदत ही केवळ प्रसूतीनंतर नैराश्याचा धोका कमी करण्यासाठी नाही तर मातांना स्तनपान सुरू ठेवण्यास मदत करण्यासाठी आवश्यक आहे. मातेच्या शारीरिक आणि भावनिक रिकव्हरीला पाठबळ देणे हे स्तनपानाच्या यशापासून वेगळे नाही, तर ते महत्त्वाचे आहे.
स्तनपान सहसा मातेची जबाबदारी म्हणून वर्णन केले जाते, पण प्रत्यक्षात सामायिक जबाबदारी आहे. मातांना यशस्वीरित्या स्तनपान करण्यास सक्षम करणाऱ्या परिस्थिती निर्माण करण्यात कुटुंबं, समुदाय, नियोक्ते, आरोग्य सेवा प्रदाते आणि सार्वजनिक यंत्रणा सर्वांची भूमिका असते. घरी पती आणि कुटुंबातील सदस्य घरातील जबाबदाऱ्या वाटून घेऊ शकतात, मातांना पौष्टिक आहार मिळेल याची खात्री करू शकतात, लोह आणि कॅल्शियम सप्लीमेंट्स सुरू ठेवण्यास प्रोत्साहन देऊ शकतात आणि मातांना बाळंतपणातून सावरण्यासाठी वेळ आणि वाव देऊ शकतात.
आईच्या दुधाचा पहिला थेंब… आरोग्याचा पाया, आई-बाळ यांच्यातील स्तनपानाचा धागा कायम ठेवण्याचे प्रयत्न
कदाचित आता ‘ती (माता) पुरेसे स्तनपान करत आहे का?’ या चर्चेवरून ‘तिला (मातेला) पाठबळ देण्यासाठी आपण पुरेसे प्रयत्न करत आहोत का?’ या चर्चेकडे वळण्याची वेळ आली आहे. स्तनपान केवळ मातेच्या निष्ठेवर टिकून राहत नाही, तर जबाबदारी वाटून घेणारी कुटुंबं, प्रोत्साहन देणारे आणि माहिती देणारे समुदाय, वेळेवर मार्गदर्शन करणाऱ्या आरोग्य यंत्रणा आणि मातेचे स्वास्थ्य केंद्रस्थानी ठेवणाऱ्या धोरणांमुळे टिकून राहते. मातांना योग्य पोषण, पाठबळ आणि केअर मिळते, तेव्हा बालकांना आयुष्यात शक्य तितकी सर्वात निरोगी सुरुवात मिळण्याची शक्यता खूप जास्त असते.
Ans: बाळंतपणानंतर महिलांमध्ये शारीरिक आणि भावनिक बदल होत असतात. अशा काळात कुटुंबीयांचा आधार, योग्य विश्रांती आणि आरोग्यसेवा मिळाल्यास स्तनपानाचा प्रवास अधिक सुलभ होण्यास मदत होते.
Ans: आईला विश्रांती मिळावी, पौष्टिक आहार उपलब्ध करून देणे, घरकामात मदत करणे आणि मानसिक आधार देणे यामुळे स्तनपान अधिक सहजपणे सुरू ठेवता येते.
Ans: प्रथिने, कॅल्शियम, लोह, फळे, भाज्या, संपूर्ण धान्ये आणि पुरेसे पाणी यांचा समावेश असलेला संतुलित आहार उपयुक्त ठरतो. वैयक्तिक गरजेनुसार डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
