मंगळवार, 3 नोव्हेंबर 2026
स्तनपान करताना 'या' चुकीच्या समजुतींवर अजिबात ठेवू नका विश्वास; जाणून घ्या तज्ज्ञांनी दिलेली सविस्तर माहिती
बाळासाठी स्तनपान हा पोषणाचा सर्वोत्तम स्रोत आहे. मात्र, स्तनपानाबाबत समाजात अनेक गैरसमज प्रचलित आहेत. या गैरसमजांमुळे अनेक मातांना स्तनपान करताना संभ्रम निर्माण होतो. त्यामुळे तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन स्तनपानासंदर्भातील शंका आणि गैरसमज दूर करणे आवश्यक आहे. बाळाला संपूर्ण पोषण मिळवून देण्यासाठी, त्याची रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत करण्यासाठी तसेच त्याच्या निरोगी वाढीसाठी आणि विकासासाठी स्तनपान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. स्तनपानाचा मातेलाही फायदा होतो. प्रसूतीनंतर गर्भाशय पूर्ववत होण्यास मदत करण्याबरोबरच भविष्यात काही आजारांचा धोका कमी होण्यासही स्तनपानाची मदत होते. मात्र, स्तनपानाशी संबंधित अनेक गैरसमज आहेत, जे तज्ज्ञांच्या मदतीने दूर करणे गरजेचे आहे.याबद्दल अवी संघवी, MD – बालरोगतज्ज्ञ व नवजात शिशू तज्ज्ञ, झायनोव्हा शाल्बी हॉस्पिटल, घाटकोपर, मुंबई यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे. (फोटो सौजन्य – istock)
गैरसमज १: ज्या महिलांचे स्तन आकाराने लहान असतात, त्यांच्याकडे दूध कमी तयार होते.
वास्तव: स्तनांचा आकार आणि आईच्या दूध उत्पादनाचा थेट संबंध नसतो. आईच्या शरीरात किती दूध तयार होईल हे बाळ किती वेळा स्तनपान करते आणि स्तनातून दूध किती प्रभावीपणे बाहेर पडते यावर अवलंबून असते.
गैरसमज २: आई आजारी असेल, तिला सर्दी किंवा ताप असेल तर तिने स्तनपान बंद करावे.
वास्तव: बहुतांश सामान्य आजारांमध्ये स्तनपान सुरू ठेवता येते. आईच्या दुधामध्ये प्रतिपिंडे (Antibodies) असतात, जी बाळाला विविध संसर्गांपासून संरक्षण देण्यास मदत करतात.
गैरसमज ३: फॉर्म्युला दूध हे आईच्या दुधाइतकेच चांगले असते.
वास्तव: आईच्या दुधामध्ये प्रतिपिंडे, एन्झाइम्स आणि अनेक महत्त्वाचे पोषक घटक असतात, ज्यांची पूर्णपणे प्रतिकृती फॉर्म्युला दुधामध्ये करता येत नाही. बाळाला फॉर्म्युला दूध द्यायचे असल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसारच द्यावे.
गैरसमज ४: आईच्या दुधासोबत बाळाला पाणीही देणे आवश्यक असते.
वास्तव: पहिले सहा महिने केवळ स्तनपान करणाऱ्या बाळाला अतिरिक्त पाण्याची गरज नसते. बाहेरील वातावरण गरम असले तरीही, केवळ स्तनपान करणाऱ्या बाळाला पहिल्या सहा महिन्यांत वेगळे पाणी देण्याची आवश्यकता नसते.
गैरसमज ५: बाळाला दात येण्यास सुरुवात झाली की स्तनपान बंद करावे.
वास्तव: बाळाला दात येणे हे स्तनपान बंद करण्याचे कारण नाही. बहुतांश बाळे दात येण्याच्या काळातही स्तनपान योग्य प्रकारे करू शकतात आणि हळूहळू चावताना स्तनपान न करण्याची सवय शिकतात.
गैरसमज ६: स्तनपान करणाऱ्या मातांनी अनेक प्रकारचे पदार्थ खाणे टाळावे.
वास्तव: बहुतांश माता फळे, भाज्या, धान्य तसेच कडधान्ये आणि डाळी यांसारख्या प्रथिनयुक्त पदार्थांचा समावेश असलेला संतुलित आणि विविध आहार घेऊ शकतात. मात्र, अस्वास्थ्यकर फास्ट फूड आणि प्रक्रिया केलेले पदार्थ टाळण्याचा सल्ला दिला जातो. सर्वसाधारणपणे, स्तनपान करणाऱ्या मातांनी विनाकारण आपल्या आहारात मोठे बदल करण्याची आवश्यकता नसते.
गैरसमज ७: बाळ वारंवार स्तनपान करत असेल तर आईचे दूध कमी पडत आहे.
वास्तव: बाळाने वारंवार स्तनपान करणे ही सामान्य बाब आहे आणि यामुळे आईच्या शरीरात दूध निर्मितीला चालना मिळते. विशेषतः बाळाच्या वाढीचा वेग वाढण्याच्या काळात (Growth Spurt) वारंवार स्तनपान करणे आईच्या दूध उत्पादनासाठी फायदेशीर ठरते.
गैरसमज ८: स्तनपान करताना वेदना होणे सामान्य आहे.
वास्तव: स्तनपान सुरू करताना सुरुवातीला थोडी वेदना किंवा अस्वस्थता जाणवू शकते. मात्र, स्तनपान झाल्यानंतरही किंवा दोन स्तनपानाच्या वेळांमध्ये सतत वेदना होत असतील, तर बाळाचे स्तनाला योग्य प्रकारे लॅचिंग (Latch) होत नसण्याची शक्यता असते. अशावेळी स्तनपान तज्ज्ञांचा (Lactation Specialist) सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
गैरसमज ९: नोकरी करणारी आई आपल्या बाळाला स्तनपान करू शकत नाही.
वास्तव: योग्य नियोजन केल्यास आणि आईचे दूध काढून (Expressing) ते योग्य पद्धतीने साठवून ठेवल्यास अनेक नोकरदार माता आपल्या बाळाला यशस्वीपणे स्तनपान सुरू ठेवू शकतात.
गैरसमज १०: बाळ सहा महिन्यांचे झाल्यानंतर स्तनपान बंद करावे.
वास्तव: सहा महिन्यांच्या आसपास बाळाला स्तनपानासोबत इतर पूरक आहाराची सुरुवात केली जाते. मात्र, डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार बाळाला दोन वर्षांपर्यंत किंवा त्यापुढेही स्तनपान सुरू ठेवता येते.
Ans: बाळाला वारंवार दूध लागते म्हणजे दूध कमी आहे, आईचे दूध पातळ असल्याने पोषक नसते, स्तन लहान असल्यास पुरेसे दूध तयार होत नाही किंवा आजारी असताना स्तनपान करता येत नाही.
Ans: नाही. आईच्या दुधाचा रंग आणि घट्टपणा बदलू शकतो. सुरुवातीचे दूध (Foremilk) आणि नंतरचे दूध (Hindmilk) यांची रचना वेगवेगळी असते, परंतु दोन्ही बाळासाठी महत्त्वाचे असतात.
Ans: नेहमीच नाही. नवजात बाळांची पोटाची क्षमता कमी असल्याने ते वारंवार दूध पितात. तसेच वाढीच्या विशिष्ट टप्प्यांमध्ये (Growth Spurts) बाळाची दूधाची गरज वाढू शकते.
