बुधवार, 4 नोव्हेंबर 2026
रक्तदानापासून रक्त चढवण्यापर्यंत! प्रत्येक रक्ताच्या युनिटला सुरक्षित बनवणाऱ्या चाचण्या, जाणून घ्या सविस्तर माहिती
रुग्णाच्या बेडजवळ टांगलेली रक्ताची बॅग बहुतेक वेळा कुणाच्याही विशेष लक्षात येत नाही. रुग्णाच्या कुटुंबीयांना त्यात आशा दिसते. डॉक्टरांसाठी ते उपचाराचा एक महत्त्वाचा भाग असतो. पण एक पॅथॉलॉजिस्ट म्हणून मला त्यामागचा एक वेगळाच प्रवास दिसतो. असंख्य तपासण्या, पडताळण्या आणि अनेक महत्त्वाचे निर्णय, ज्यांची सुरुवात हे रक्त रुग्णापर्यंत पोहोचण्याच्या खूप आधीच झालेली असते. याविषयी डॉ. पूजा त्रेहन, कन्सल्टंट पॅथॉलॉजिस्ट आणि झोनल चीफ ऑफ लॅब्स उत्तर प्रदेश आणि उत्तराखंड, मेट्रोपोलिस हेल्थकेअर लिमिटेड यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे.(फोटो सौजन्य – AI)
आधुनिक वैद्यकशास्त्रात वापरल्या जाणाऱ्या उपचारांमध्ये रक्त हे एक वेगळंच माध्यम आहे. ते कोणत्याही कारखान्यात तयार करता येत नाही, कृत्रिमरित्या बनवता येत नाही किंवा गरज पडेल तेव्हा निर्माण करता येत नाही. ते पूर्णपणे रक्तदात्यांच्या नि:स्वार्थ दानावर अवलंबून असते. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) माहितीनुसार, जगभरात दरवर्षी सुमारे 12 कोटी रक्तदान केले जाते. त्यामुळे स्वयंप्रेरणेने रक्तदान करणारे लोक हे जगातील आरोग्य व्यवस्थेचा अत्यंत महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहेत. WHO च्या ताज्या आकडेवारीनुसार, आज जगभरातील 85% पेक्षा जास्त रक्तदान हे स्वयंप्रेरणेने आणि कोणतेही मानधन न घेणाऱ्या रक्तदात्यांकडून केले जाते, ही सार्वजनिक आरोग्य क्षेत्रातील एक मोठी उपलब्धी मानली जाते.
मात्र रक्त गोळा करणे ही फक्त सुरुवात असते. हे रक्त रुग्णाला चढवण्यापूर्वी ते पूर्णपणे सुरक्षित आहे याची खात्री करण्यासाठी अनेक टप्प्यांवर तपासण्या केल्या जातात. या प्रक्रियेची सुरुवात रक्तदात्याच्या निवडीपासून आणि त्याच्या आरोग्य तपासणीपासून होते. रक्तदात्याचा वैद्यकीय इतिहास, सध्याची तब्येत, अलीकडील प्रवासाचा इतिहास आणि संसर्ग होण्याची शक्यता असलेले इतर धोके यांचे बारकाईने मूल्यांकन केले जाते. हे प्रश्न जरी साधे वाटत असले, तरी रक्ताद्वारे पसरणाऱ्या संसर्गांपासून रुग्णांचे संरक्षण करण्यासाठी हीच पहिली आणि सर्वात महत्त्वाची सुरक्षा पायरी असते.
रक्त संकलित झाल्यानंतर प्रत्येक रक्ताच्या युनिटची एचआयव्ही (HIV), हिपॅटायटिस बी, हिपॅटायटिस सी आणि सिफिलिस यांसारख्या संसर्गांसाठी WHO च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार अनिवार्य तपासणी केली जाते. इम्युनोअॅसे (Immunoassays) आणि न्यूक्लिक अॅसिड टेस्टिंग (NAT) या आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे संसर्ग सुरुवातीच्या अवस्थेतच ओळखणे आता अधिक शक्य झाले आहे, त्यामुळे रुग्णांपर्यंत संसर्ग पोहोचण्याचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी झाला आहे.
पूर्वी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक सिरोलॉजिकल चाचण्यांबरोबरच आता अत्यंत संवेदनशील केमिल्युमिनेसन्स-आधारित इम्युनोअॅसे आणि न्यूक्लिक अॅसिड टेस्टिंग (NAT) यांचा वापर केला जातो. सिरोलॉजिकल चाचण्या शरीरात तयार होणाऱ्या अँटिबॉडीज किंवा अँटिजेन्स शोधतात, तर NAT ही चाचणी थेट विषाणूंचे जनुकीय पदार्थ (Genetic Material) शोधते. त्यामुळे संसर्ग झाल्यापासून तो तपासणीत दिसून येईपर्यंतचा कालावधी म्हणजेच डायग्नॉस्टिक विंडो पीरियड मोठ्या प्रमाणात कमी होतो आणि रक्त अधिक सुरक्षित बनते. विशेषतः HIV, हिपॅटायटिस बी आणि हिपॅटायटिस सी यांसारख्या संसर्गांमध्ये या तंत्रज्ञानामुळे रक्त तपासणी केवळ प्रतिक्रिया देणारी प्रक्रिया न राहता एक सक्रिय आणि अधिक सुरक्षित प्रक्रिया बनली आहे.
रक्त सुरक्षिततेमधील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे कॉम्पॅटिबिलिटी टेस्टिंग (Compatibility Testing). अनेकांना रक्तगट म्हणजे फक्त A, B, AB किंवा O आणि पॉझिटिव्ह किंवा निगेटिव्ह इतकाच वाटतो. परंतु प्रत्यक्षात रक्त चढवताना त्यापेक्षा खूप सखोल तपासणी केली जाते. रक्तगट तपासणी, अँटिबॉडी स्क्रीनिंग आणि क्रॉसमॅचिंग या चाचण्या करून रक्तदाता आणि रुग्णाचे रक्त एकमेकांशी सुरक्षितपणे जुळते का, याची खात्री केली जाते.
यातील सर्वात महत्त्वाच्या चाचण्यांपैकी एक म्हणजे अँटिग्लोब्युलिन टेस्ट (Antiglobulin Test), ज्याला सामान्यतः कूम्ब्स टेस्ट (Coombs Test) असेही म्हटले जाते. डायरेक्ट कूम्ब्स टेस्ट ही लाल रक्तपेशींना आधीच चिकटलेल्या अँटिबॉडीज किंवा कॉम्प्लिमेंट प्रोटीन्स शोधण्यासाठी केली जाते, तर इंडायरेक्ट कूम्ब्स टेस्ट ही रुग्णाच्या रक्तातील अशा अँटिबॉडीज शोधते ज्या रक्तदात्याच्या लाल रक्तपेशींशी प्रतिक्रिया देऊ शकतात. त्यामुळे केवळ रक्तगट तपासणीमध्ये लक्षात न येणाऱ्या विसंगतीही या चाचण्यांमुळे शोधता येतात आणि रक्त चढवण्याची प्रक्रिया अधिक सुरक्षित होते.बाहेरून पाहणाऱ्या व्यक्तीला या सर्व तपासण्या कदाचित जास्त वाटू शकतात. पण प्रयोगशाळेच्या वैद्यकशास्त्रात हीच पुनर्पडताळणी म्हणजे चुका टाळण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग असतो.
आधुनिक ब्लड बँकिंग आता फक्त संपूर्ण रक्त (Whole Blood) देण्यापुरते मर्यादित राहिलेले नाही. आज एका रक्तदानातून लाल रक्तपेशी (Red Blood Cells), प्लाझ्मा (Plasma), प्लेटलेट्स (Platelets) आणि क्रायोप्रेसिपिटेट (Cryoprecipitate) असे वेगवेगळे घटक वेगळे केले जातात. त्यामुळे एका रक्तदात्याचे रक्त अनेक रुग्णांसाठी उपयोगी पडू शकते. अपघातातील गंभीर रुग्णाला लाल रक्तपेशींची गरज असू शकते, डेंग्यूच्या रुग्णाला प्लेटलेट्सची आवश्यकता असू शकते, तर रक्त गोठण्याच्या विकारांनी त्रस्त असलेल्या रुग्णासाठी प्लाझ्मा उपयुक्त ठरू शकतो. म्हणजेच एका रक्तदानामुळे अनेकांचे प्राण वाचण्यास मदत होऊ शकते.
प्लेटलेट कॉन्सन्ट्रेट्समध्ये जिवाणूंचा संसर्ग झाला आहे का यासाठी विशेष तपासण्या केल्या जातात, तर प्लाझ्मा आणि क्रायोप्रेसिपिटेट यांचे काटेकोर तापमान नियंत्रणाखाली साठवणूक केली जाते. सतत तापमानाचे निरीक्षण, ट्रेसेबिलिटी सिस्टिम, बारकोड व्हेरिफिकेशन आणि संगणकीकृत ब्लड बँक माहिती प्रणाली या सर्व गोष्टी प्रत्येक टप्प्यावर रक्ताची सुरक्षितता अधिक मजबूत करतात.
रक्त संक्रमणामध्ये वापरले जाणारे हेच अत्याधुनिक प्रयोगशाळा तंत्रज्ञान इतर अनेक आरोग्य सेवांमध्येही मोठ्या प्रमाणावर उपयोगात येते. उच्च संवेदनशीलता असलेले मॉलेक्युलर डायग्नॉस्टिक्स, इम्युनोअॅसे, संसर्गजन्य रोगांच्या तपासण्या, व्हायरल मार्कर टेस्टिंग आणि विशेष इम्युनोहेमॅटोलॉजी चाचण्या आज अनेक आजारांचे निदान आणि उपचार व्यवस्थापनामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. रक्तदात्यांची तपासणी असो, संसर्गजन्य आजारांचे निदान असो किंवा गुंतागुंतीच्या वैद्यकीय स्थितींचे निरीक्षण असो, आधुनिक प्रयोगशाळा वैद्यकशास्त्र आता अशा अचूक तंत्रज्ञानावर आधारित आहे जे आजाराची लक्षणे दिसण्यापूर्वीच त्याचे संकेत ओळखू शकते.
रुग्णापर्यंत पोहोचण्यापूर्वी रक्ताच्या प्रत्येक युनिटवर केवळ रक्तगट तपासणी केली जाते असे नाही. त्यामागे रक्तदात्याचे मूल्यांकन, संसर्गजन्य रोगांची तपासणी, इम्युनोहेमॅटोलॉजी चाचण्या, कॉम्पॅटिबिलिटी स्टडीज, गुणवत्ता नियंत्रणाच्या प्रक्रिया आणि आधुनिक तांत्रिक सुरक्षा प्रणालींचे अनेक स्तर कार्यरत असतात. या प्रत्येक तपासणीचा एकच उद्देश असतो. एखाद्याचा जीव वाचवण्यासाठी दिलेली रक्ताची अमूल्य भेट कधीही रुग्णासाठी धोका ठरू नये.
Ans: रक्तदानानंतर रक्तगट निश्चित करणे, हिमोग्लोबिनची तपासणी, संसर्गजन्य आजारांची तपासणी (जसे की HIV, हेपॅटायटिस B, हेपॅटायटिस C, सिफिलिस आणि आवश्यकतेनुसार इतर चाचण्या) तसेच गुणवत्तेची खात्री करण्यासाठी विविध प्रयोगशाळा चाचण्या केल्या जातात.
Ans: रुग्णाचे रक्त आणि दात्याचे रक्त एकमेकांशी सुसंगत (Compatible) आहे की नाही हे तपासण्यासाठी क्रॉस-मॅचिंग केले जाते. यामुळे रक्त संक्रमणादरम्यान होणाऱ्या गंभीर प्रतिक्रियांचा धोका कमी होतो.
Ans: रुग्णाचे रक्त आणि दात्याचे रक्त एकमेकांशी सुसंगत (Compatible) आहे की नाही हे तपासण्यासाठी क्रॉस-मॅचिंग केले जाते. यामुळे रक्त संक्रमणादरम्यान होणाऱ्या गंभीर प्रतिक्रियांचा धोका कमी होतो.
