शनिवार, 17 ऑक्टोबर 2026
गर्भनिरोधक गोळ्यांचे दुष्परिणाम (फोटो सौजन्य - iStock)
गर्भनिरोधक गोळ्या अनपेक्षित गर्भधारणा टाळण्याचा एक विश्वसनीय मार्ग होता. दररोज नियमितपणे घेतल्यास त्या ९९% प्रभावी ठरतात. असे असूनही, महिलांना त्या घेण्याबद्दल भीती वाटते. ही भीती विनाकारण नाही. खरे तर, त्यांचे तात्काळ आणि दीर्घकालीन दुष्परिणाम कोणत्याही महिलेसाठी त्रासदायक ठरू शकतात. त्यामुळे, त्यांना सर्वात कमी पसंतीची गर्भनिरोधक पद्धत मानले जाते.
गर्भनिरोधक गोळ्या म्हणजे काय?
जयपूर येथील नारायणा हॉस्पिटलमधील स्त्रीरोग आणि प्रसूती विभागातील वरिष्ठ सल्लागार डॉ. मंजू गोयल यांनी सांगितले की, “या तोंडावाटे घेण्याच्या गर्भनिरोधक पद्धती आहेत, ज्यामध्ये गर्भधारणा टाळण्यासाठी हार्मोन्सचा वापर केला जातो. तोंडावाटे म्हणजे तोंडाने घ्यायच्या गोळ्या. गर्भनिरोधन म्हणजे गर्भधारणा टाळण्याची कोणतीही पद्धत.
या गोळ्यांमध्ये असे हार्मोन्स असतात जे मासिक पाळी नियमित करतात, पीएमएसची (PMS) लक्षणे कमी करतात, अंडाशय आणि गर्भाशयाच्या कर्करोगाचा धोका कमी करतात आणि एंडोमेट्रिओसिसवर उपचार करतात. बऱ्याच लोकांसाठी, गोळी हा त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा एक भाग असतो. जेव्हा या गोळ्या दररोज, डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे पूर्णपणे घेतल्या जातात, तेव्हा त्या ९९% पर्यंत गर्भधारणा टाळतात.”
World Contraception Day: गर्भनिरोधक गोळ्यांमुळे जाऊ शकतो जीव, 5 गंभीर दुष्परिणाम
गर्भनिरोधक गोळ्या कशा काम करतात?
डॉ. मंजू पुढे स्पष्ट करतात, “या गोळ्या गर्भधारणा टाळण्यासाठी हार्मोन्सचा वापर करतात, ज्यामुळे शुक्राणू अंड्यांना फलित करू शकत नाहीत. त्या तुमच्या गर्भाशयातही बदल घडवतात, जेणेकरून तुम्ही गोळी घेत असताना गर्भधारणा होत नाही. त्या अंडोत्सर्जन रोखतात किंवा कमी करतात, गर्भाशयाच्या मुखातील श्लेष्मा घट्ट करतात, ज्यामुळे शुक्राणूंना गर्भाशयात प्रवेश करता येत नाही, आणि तुमच्या गर्भाशयाचे अस्तर पातळ करतात.”
गर्भनिरोधक गोळ्यांचे दुष्परिणाम
डॉक्टरांनी यावेळी महिलांना सावध केले, त्यांच्या म्हणण्यानुसार, गर्भनिरोधक गोळ्या डॉक्टरांच्या सल्ल्याने घेतल्या जाऊ शकतात, परंतु त्यांचा अतिवापर आरोग्यासाठी हानिकारक ठरू शकतो, कारण त्यामुळे अनेक आरोग्य धोके निर्माण होऊ शकतात. त्या घेतल्यानंतर, तुम्हाला स्तनांना सूज येणे किंवा वेदना होणे, जास्त रक्तस्त्राव, मनःस्थितीत बदल, सौम्य डोकेदुखी आणि पोटदुखी यांसारखी लक्षणे देखील जाणवू शकतात, ज्यामुळे महिलांमध्ये अशक्तपणा येऊ शकतो.
खालील दुष्परिणाम, जे “ACHES” या संक्षिप्त नावाने लक्षात ठेवण्यास सोपे आहेत, ते कमी प्रमाणात आढळतात पण गंभीर आहेत. तुम्हाला यापैकी कोणतेही लक्षण जाणवल्यास, तुमच्या डॉक्टरांशी त्वरित संपर्क साधा. या लक्षणांमुळे यकृताचे आजार, मूत्राशयाचे आजार, पक्षाघात, रक्ताच्या गुठळ्या, उच्च रक्तदाब, हृदयरोग, स्तनाचा कर्करोग, मानसिक आरोग्याच्या समस्या, वजन वाढणे, मासिक पाळीतील बदल आणि वंध्यत्व यांसारख्या गंभीर आजारांचा धोका वाढू शकतो. ही लक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत:
डॉ. मंजू स्पष्ट करतात, “जरी हार्मोनल गर्भनिरोधक पद्धती बहुतेक लोकांसाठी सुरक्षित असल्या, आणि त्यांना डॉक्टरांनी मान्यता दिली असली तरी, गर्भनिरोधक गोळ्यांच्या दीर्घकालीन दुष्परिणामांमध्ये काही लोकांमध्ये रक्ताच्या गुठळ्या आणि विशिष्ट प्रकारच्या कर्करोगाचा वाढलेला धोका यांचा समावेश असू शकतो. हे तुम्ही निवडलेल्या गर्भनिरोधक गोळीच्या प्रकारावर अवलंबून असते.”
१. रक्ताच्या गुठळ्याः गर्भनिरोधक गोळ्या घेणाऱ्या व्यक्तींमध्ये रक्ताच्या गुठळ्या होण्याचा धोका वाढू शकतो. जास्त इस्ट्रोजेन असलेल्या गोळ्यांमुळे हा धोका आणखी वाढतो. काही प्रकरणांमध्ये, जर या गुठळ्या रक्तप्रवाहाद्वारे मेंदू, फुफ्फुसे आणि हृदयापर्यंत पोहोचल्या, तर त्या जीवघेण्या ठरू शकतात.
२. हृदयरोग आणि पक्षाघातः गर्भनिरोधक गोळ्या घेणाऱ्या व्यक्तींमध्ये पक्षाघात किंवा हृदयविकाराचा झटका येण्याचा धोका जास्त असू शकतो. काही अभ्यासांनुसार, प्रत्येक १० मायक्रोग्रॅम इस्ट्रोजेनच्या प्रमाणानुसार, तसेच तोंडावाटे घेतल्या जाणाऱ्या गर्भनिरोधक गोळ्यांच्या पाच वर्षांच्या वापरानंतर इस्केमिक स्ट्रोकचा (रक्तवाहिनीतील अडथळ्यामुळे होणारा) धोका वाढतो. गोळीमधील इस्ट्रोजेनच्या प्रमाणानुसार हृदयविकाराचा झटका येण्याचा धोका वाढतो.
३. स्तनाच्या कर्करोगाचा धोकाः काही अभ्यासांनुसार, गर्भनिरोधक गोळ्या न वापरणाऱ्यांच्या तुलनेत त्या घेणाऱ्या व्यक्तींना स्तनाचा कर्करोग होण्याची शक्यता जास्त असते. त्यामध्ये असलेले कृत्रिम इस्ट्रोजेन ही मुख्य चिंतेची बाब आहे. या संबंधावरील संशोधनाचे निष्कर्ष संमिश्र आहेत. नवीन संशोधनानुसार हार्मोनल गर्भनिरोधकांचा वापर आणि स्तनाचा कर्करोग यांच्यात संबंध असल्याचे सूचित होते.
४. मायग्रेनः ज्या लोकांना मायग्रेनची डोकेदुखी होते, त्यांनी इस्ट्रोजेन असलेल्या गर्भनिरोधक गोळ्या घेणे टाळावे. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) ३५ वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाच्या आणि मायग्रेनचा त्रास असलेल्या लोकांसाठी इस्ट्रोजेन असलेल्या गोळ्यांच्या वापराची शिफारस करत नाही. याउलट, ज्यांना मासिक पाळीच्या काळात मायग्रेनचा त्रास होतो, त्यांच्यासाठी या गोळ्या फायदेशीर ठरू शकतात.
५. मूत्राशयाचा संसर्गः संशोधनात असे दिसून आले आहे की काही हार्मोनल गर्भनिरोधक गोळ्यांमुळे पित्ताशयाच्या आजाराचा धोका वाढू शकतो, परंतु तोंडावाटे घेतल्या जाणाऱ्या गर्भनिरोधक गोळ्यांचा त्यात समावेश नाही. डेपो-प्रोव्हेरामधील प्रोजेस्टिन आणि लेवोनॉरजेस्ट्रेल इंट्रायुटेरिन डिव्हाइस (IUD) च्या वापरामुळे हा धोका वाढतो, असे दिसून आले आहे. सुमारे ४% प्रकरणांमध्ये या हेपॅटोसेल्युलर ॲडेनोमाचे कर्करोगात रूपांतर होऊ शकते. या गाठी फुटून रक्तस्त्राव होऊ शकतो, त्यामुळे ज्या लोकांना गाठी आहेत त्यांनी तोंडावाटे गर्भनिरोधक घेणे टाळणे महत्त्वाचे आहे.
गर्भनिरोधक गोळ्या घेत असल्यास, या गोष्टी लक्षात ठेवा
