शनिवार, 24 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
महाराष्ट्रातील विदर्भाची सांस्कृतिक, धार्मिक आणि ऐतिहासिक ओळख सांगणाऱ्या मंदिरांमध्ये अमरावती शहरातील श्री अंबादेवी मंदिर अग्रक्रमाने घेतले जाते. हजारो वर्षांची परंपरा, पौराणिक महत्त्व, भक्तांच्या अढळ श्रद्धेचा वारसा आणि नवरात्रोत्सवातील उत्साह यामुळे हे मंदिर केवळ अमरावतीचेच नव्हे, तर संपूर्ण विदर्भाचे श्रद्धास्थान बनले आहे. देवीच्या कृपेमुळे भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण होतात, अशी दृढ श्रद्धा असल्याने श्री अंबादेवीला “जागृत देवी” म्हणूनही ओळखले जाते. मंदिराचे धार्मिक महत्त्व इतके मोठे आहे की अमरावती शहराच्या नावाचाही संबंध अंबादेवी मंदिराशी जोडला जातो.
अमरावतीच्या मध्यवर्ती गांधी चौक परिसरात वसलेले श्री अंबादेवी मंदिर सुमारे एक हजार वर्षांहून अधिक प्राचीन असल्याचे मानले जाते. प्राचीन गॅझेटिअर्समध्येही या मंदिराचा उल्लेख आढळतो. मंदिराची मूर्ती आणि देवस्थानाचा इतिहास अतिशय प्राचीन असून अनेक राजवंशांच्या काळातही या मंदिराची प्रतिष्ठा कायम राहिली. आजही दररोज हजारो भाविक देवीच्या दर्शनासाठी येथे येतात.
इतिहासकारांच्या मते, अमरावतीचे प्राचीन नाव “उदुंबरावती” किंवा “उंबरावती” असे होते. कालांतराने या नगरीला अंबादेवीच्या मंदिरामुळे विशेष ओळख मिळाली आणि पुढे “अमरावती” हे नाव प्रचलित झाले. त्यामुळे अंबादेवी मंदिर हे केवळ धार्मिक नव्हे, तर शहराच्या इतिहासाचे आणि ओळखीचेही प्रमुख प्रतीक आहे.
श्री अंबादेवी मंदिराची सर्वात प्रसिद्ध ओळख म्हणजे भगवान श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणी यांच्या विवाहाशी जोडलेली कथा. विदर्भराज भीष्मकाची कन्या रुक्मिणी श्रीकृष्णावर प्रेम करीत होती. तिचा विवाह शिशुपालाशी ठरविण्यात आला होता. विवाहापूर्वी रुक्मिणी देवीच्या दर्शनासाठी आली असताना श्रीकृष्णांनी तिला आपल्या रथात बसवून येथूनच घेऊन गेले आणि नंतर त्यांचा विवाह झाला, अशी पौराणिक मान्यता आहे. त्यामुळे हे मंदिर वैष्णव आणि शाक्त अशा दोन्ही परंपरांमध्ये विशेष महत्त्वाचे मानले जाते.
श्री अंबादेवीला विदर्भातील लाखो कुटुंबांची कुलस्वामिनी मानले जाते. अनेक भक्त नवस करून देवीच्या चरणी प्रार्थना करतात. आरोग्य, सुख, समृद्धी, शिक्षण, व्यवसाय, विवाह आणि कौटुंबिक आनंदासाठी देवीचे दर्शन घेतले जाते. भक्तांच्या अनुभवांमुळे या मंदिराची जागृत देवस्थान म्हणून ख्याती अधिक दृढ झाली आहे.
अंबादेवी मंदिरालगतच एकवीरा देवीचे प्राचीन मंदिर आहे. दोन्ही मंदिरांचे दर्शन एकत्र घेण्याची परंपरा आहे. नवरात्र, दसरा आणि इतर उत्सवांमध्ये दोन्ही देवींच्या पालख्या, धार्मिक कार्यक्रम आणि भक्तिभावाने भरलेले वातावरण अनुभवायला मिळते.
चैत्र आणि शारदीय नवरात्र हे श्री अंबादेवी मंदिरातील सर्वात मोठे उत्सव आहेत. या काळात मंदिर आकर्षक विद्युत रोषणाई, फुलांची सजावट आणि धार्मिक कार्यक्रमांनी उजळून निघते. पहाटेच्या काकड आरतीपासून ते रात्रीच्या महाआरतीपर्यंत भक्तांची अखंड गर्दी असते. देवीच्या दर्शनासाठी महाराष्ट्रासह मध्यप्रदेश, छत्तीसगड, तेलंगणा आणि देशाच्या विविध भागांतून भाविक येतात.
श्री अंबादेवी मंदिराची रचना पारंपरिक हिंदू मंदिर स्थापत्यशैलीचे दर्शन घडवते. गाभाऱ्यातील देवीची तेजस्वी मूर्ती, सभामंडप, दीपमाळ, कोरीवकाम आणि शांत वातावरण भक्तांना आध्यात्मिक अनुभव देते. मंदिर परिसरात दिवसभर पूजा, आरती, अभिषेक आणि धार्मिक विधी सुरू असतात.
अंबादेवी मंदिर हे केवळ देवदर्शनाचे स्थान नाही; तर विदर्भाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. अनेक सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम या मंदिराभोवती विकसित झाले आहेत. देवीच्या कृपेवर असलेला अढळ विश्वास, भक्तांची निस्सीम श्रद्धा आणि हजारो वर्षांची परंपरा यामुळे हे मंदिर आजही तितकेच तेजस्वी आणि प्रेरणादायी आहे.
प्रत्येक भक्ताच्या मनात श्रद्धेचा दीप प्रज्वलित करणारे अंबादेवी मंदिर आजही विदर्भाच्या आध्यात्मिक जीवनाचे तेजस्वी केंद्र म्हणून अविरत कार्यरत आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पौराणिक कथेनुसार, रुक्मिणी देवी अंबादेवीच्या दर्शनासाठी आली असताना भगवान श्रीकृष्णांनी तिचे हरण केले, अशी श्रद्धा आहे.
Ans: भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण होतात आणि देवीची कृपा लाभते, या श्रद्धेमुळे या मंदिराला जागृत देवस्थान मानले जाते.
Ans: अंबादेवी मंदिरालगतच प्राचीन एकवीरा देवीचे मंदिर असून दोन्ही मंदिरांचे दर्शन एकत्र घेण्याची परंपरा आहे.
