सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
हिंदू धर्मात देवाचा प्रसाद हा केवळ अन्नाचा किंवा गोड पदार्थाचा तुकडा नसतो, तर तो ईश्वराच्या कृपेचे, आशीर्वादाचे आणि चैतन्याचे प्रतीक मानला जातो. पूजा, आरती, अभिषेक किंवा कोणताही धार्मिक विधी पूर्ण झाल्यानंतर देवाला अर्पण केलेले नैवेद्य जेव्हा भक्तांना वाटले जाते, तेव्हा तो ‘प्रसाद’ बनतो. म्हणूनच प्रसाद घेताना आणि देताना काही विशिष्ट धार्मिक नियम पाळण्याची परंपरा भारतात प्राचीन काळापासून आहे. त्यापैकी एक महत्त्वाचा नियम म्हणजे देवाचा प्रसाद नेहमी उजव्या हाताने द्यावा आणि शक्यतो उजव्या हातातच घ्यावा.
धर्मशास्त्रानुसार उजवा हात हा शुभ कर्म, दान, यज्ञ, पूजा, संकल्प, आचमन, तर्पण आणि देवपूजा यासाठी वापरला जाणारा हात मानला गेला आहे. मनुस्मृती, गृह्यसूत्रे, धर्मसूत्रे तसेच विविध पूजाविधी ग्रंथांमध्ये धार्मिक कार्य करताना उजव्या हाताचा उपयोग करण्याची परंपरा सांगितली आहे. यामागील उद्देश केवळ सामाजिक नसून आध्यात्मिक आणि संस्कारप्रधान आहे.
उजव्या हाताला ‘कर्महस्त’ असेही संबोधले जाते. देवाला फुले अर्पण करणे, अक्षता वाहणे, दीप अर्पण करणे, तीर्थ ग्रहण करणे, दान देणे किंवा गुरूंचे आशीर्वाद स्वीकारणे अशा सर्व शुभ कार्यांमध्ये उजव्या हाताचा वापर करण्याची प्रथा आहे. त्यामुळे देवाचा प्रसादही उजव्या हातानेच स्वीकारावा, असे धर्मशास्त्र सांगते.
धर्मशास्त्रात डाव्या हाताचा उपयोग मुख्यतः दैनंदिन शारीरिक कामांसाठी सांगितला आहे. त्यामुळे धार्मिक कार्यात डाव्या हाताचा वापर टाळण्याची परंपरा निर्माण झाली. याचा अर्थ डावा हात अपवित्र आहे असा नाही; परंतु धार्मिक कर्मात उजव्या हाताला अधिक पवित्र आणि मंगल मानले गेले आहे.
प्रसाद देणाऱ्यानेही उजव्या हातानेच प्रसाद द्यावा. कारण तो त्या क्षणी देवाच्या कृपेचा वाहक असतो. उजव्या हाताने प्रसाद देणे म्हणजे श्रद्धेने आणि नम्रतेने ईश्वराचा आशीर्वाद दुसऱ्यापर्यंत पोहोचविणे होय. त्यामुळे मंदिरांमध्ये पुजारी, गुरू किंवा सेवेकरी बहुधा उजव्या हातानेच प्रसाद देतात.
प्रसाद घेताना अनेक जण उजवा हात पुढे करतात किंवा दोन्ही हातांची ओंजळ करतात. दोन्ही हातांची ओंजळ करून प्रसाद घेणे ही सर्वश्रेष्ठ पद्धत मानली जाते. कारण ती नम्रता, कृतज्ञता आणि संपूर्ण समर्पणाचे प्रतीक आहे. मोठा प्रसाद, फळ किंवा नारळाचा तुकडा असल्यास दोन्ही हातांनी ग्रहण करणे अधिक योग्य मानले जाते.
धर्मशास्त्रात प्रसाद जमिनीवर ठेवू नये, त्याचा अपमान करू नये किंवा तो नाकारू नये, असेही सांगितले आहे. प्रसाद मिळाल्यानंतर तो श्रद्धेने मस्तकाला लावून ग्रहण करण्याची सुंदर परंपरा आहे. यामागील भावना अशी की, प्रथम ईश्वराच्या कृपेचा स्वीकार करायचा आणि नंतर ती आपल्या जीवनात उतरवायची.
काही वेळा एखाद्या व्यक्तीला दुखापत झालेली असेल, उजवा हात वापरणे शक्य नसेल किंवा शारीरिक अडचण असेल, तर अशा परिस्थितीत धर्मशास्त्र कठोर नियम लावत नाही. अशा वेळी भाव आणि श्रद्धा सर्वांत महत्त्वाची मानली जाते. हिंदू धर्मात नियमांपेक्षा भक्तीला अधिक महत्त्व दिले आहे. त्यामुळे परिस्थितीनुसार डाव्या हाताने किंवा दोन्ही हातांनीही प्रसाद स्वीकारला जाऊ शकतो. ईश्वर भक्ताचा भाव पाहतो, हात नव्हे.
प्रसाद ग्रहण करताना आणखी काही गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात. प्रसाद घेताना मनात श्रद्धा असावी, गप्पा मारत किंवा अनादराने प्रसाद घेऊ नये. प्रसाद वाया घालवू नये. तो इतरांनाही प्रेमाने वाटावा. देवाचा प्रसाद हा व्यापाराची किंवा दिखाव्याची गोष्ट नसून, ईश्वराच्या कृपेचे प्रतीक आहे, ही भावना कायम ठेवावी.
भारतीय संस्कृतीत उजवा हात हा शुभ, मंगल आणि धर्मकर्मासाठी योग्य मानला गेला आहे. म्हणूनच देवाचा प्रसाद उजव्या हाताने देणे आणि उजव्या हाताने किंवा दोन्ही हातांच्या ओंजळीने स्वीकारणे ही केवळ परंपरा नसून, ती भक्ती, नम्रता आणि ईश्वरावरील श्रद्धेची अभिव्यक्ती आहे. या छोट्या कृतीतून आपण देवाविषयीचा आदर व्यक्त करतो आणि प्रसादाला केवळ अन्न नव्हे, तर ईश्वराच्या कृपेचे स्वरूप मानतो.
धर्मशास्त्राचा खरा संदेश असा आहे की प्रसादाचा मान राखा, श्रद्धेने स्वीकारा आणि कृतज्ञतेने ग्रहण करा.. उजव्या हाताचा नियम हा या श्रद्धेला अधिक संस्कारित आणि शिस्तबद्ध करणारा आहे; परंतु त्याहून श्रेष्ठ आहे ती भक्ती, नम्रता आणि ईश्वरावरील अखंड विश्वास.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: धर्मशास्त्रानुसार उजवा हात शुभ कर्म, पूजा, दान आणि धार्मिक विधींसाठी पवित्र मानला जातो. त्यामुळे प्रसाद उजव्या हाताने स्वीकारण्याची परंपरा आहे.
Ans: ईश्वराच्या कृपेचा आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी प्रसाद प्रथम मस्तकाला लावण्याची परंपरा आहे.
Ans: श्रद्धेने प्रसाद स्वीकारावा, त्याचा अनादर करू नये, वाया घालवू नये आणि शक्य असल्यास इतरांनाही वाटावा.
