सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
सनातन धर्मात एकादशी व्रताला अत्यंत पवित्र आणि पुण्यदायी व्रत मानले जाते. वर्षभरात येणाऱ्या चोवीस (अधिकमासासह सव्वीस) एकादशींपैकी प्रत्येक एकादशीचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. भगवान श्रीविष्णूच्या उपासनेसाठी, मन आणि शरीराच्या शुद्धीसाठी तसेच आध्यात्मिक उन्नतीसाठी हे व्रत केले जाते. मात्र, अनेक जण दिवसभर उपवास करून एकादशीचे पालन करतात; परंतु उपवासाची खरी सांगता म्हणजे ‘पारण’ हे द्वादशी तिथीलाच योग्य वेळी करणे, हा शास्त्राचा अत्यंत महत्त्वाचा नियम आहे.
शास्त्रांमध्ये असे स्पष्ट सांगितले आहे की, योग्य वेळी पारण न केल्यास एकादशी व्रताचे संपूर्ण फळ प्राप्त होत नाही. म्हणूनच द्वादशीचे महत्त्व, हरिवासराचा काळ आणि पारणाची योग्य वेळ जाणून घेणे आवश्यक ठरते.
एकादशी म्हणजे भगवान विष्णूची विशेष प्रिय तिथी. या दिवशी भक्त दिवसभर उपवास, नामस्मरण, जप, ध्यान, गीता वाचन, विष्णुसहस्रनामाचे पठण आणि जागरण करतात. परंतु व्रताची पूर्णता केवळ उपवास करून होत नाही. दुसऱ्या दिवशी द्वादशी तिथीमध्ये शास्त्रविधीनुसार पारण केल्यावरच हे व्रत पूर्ण झाल्याचे मानले जाते.
धर्मशास्त्रांनुसार, उपवास म्हणजे केवळ अन्नत्याग नव्हे; तर भगवान विष्णूच्या सान्निध्यात राहण्याचा संकल्प होय. त्यामुळे व्रताचा प्रारंभ जितका महत्त्वाचा आहे, तितकीच त्याची सांगताही महत्त्वाची आहे.
द्वादशी ही भगवान विष्णूची अत्यंत प्रिय तिथी मानली जाते. अनेक पुराणांमध्ये द्वादशीचे महात्म्य वर्णिले आहे. या दिवशी पारण करून भगवान विष्णूला नैवेद्य अर्पण केल्यास व्रत पूर्णत्वास जाते.
एकादशी व्रताचे संपूर्ण पुण्य प्राप्त होते, भगवान विष्णूची विशेष कृपा मिळते, पापांचे क्षालन होते, मन, बुद्धी आणि आत्म्याची शुद्धी होते, आयुष्य, आरोग्य आणि समृद्धीची वृद्धी होते.
द्वादशी सुरू झाल्यानंतरचा प्रारंभीचा कालावधी ‘हरिवासर’ म्हणून ओळखला जातो. हा काळ भगवान श्रीहरींच्या विश्रांतीचा किंवा विशेष उपासनेचा मानला जात असल्याने या वेळेत पारण करणे निषिद्ध सांगितले आहे. धर्मग्रंथांनुसार हरिवासर संपेपर्यंत भक्तांनी जप, ध्यान, विष्णुनामस्मरण, पूजा आणि स्तोत्रपठण करावे. हरिवासर समाप्त झाल्यानंतरच उपवास सोडावा. यामागील संदेश असा की, उपवासाची समाप्तीही भगवान विष्णूच्या इच्छेनुसार आणि शास्त्रविधीनुसार व्हावी.
एकादशीचा उपवास साधारणतः सूर्योदयापासून पुढील दिवसाच्या सूर्योदयापर्यंत पाळला जातो. त्यामुळे द्वादशीच्या सूर्योदयानंतरच पारण करण्याचा नियम आहे. यामागे दोन कारणे सांगितली जातात.
सूर्योदय हा नवीन दिवसाचा प्रारंभ मानला जातो. त्यामुळे द्वादशीच्या दिवसात प्रवेश झाल्यानंतरच व्रताची सांगता करणे योग्य मानले जाते.
रात्रभर संयम राखल्यानंतर सूर्योदयानंतर भगवान विष्णूचे पूजन करून प्रसाद ग्रहण करणे म्हणजे भक्तीची पूर्णता मानली जाते.
द्वादशी तिथी अस्तित्वात असावी, हरिवासर समाप्त झालेला असावा, सूर्योदयानंतर पारण करावे, द्वादशी संपण्यापूर्वीच पारण पूर्ण करावे, शक्यतो पंचांगात दिलेल्या पारणाच्या वेळेचे पालन करावे. जर द्वादशी संपल्यानंतर पारण केले, तर व्रत अपूर्ण मानले जाते असे धर्मशास्त्रात नमूद आहे.
पारण करण्यापूर्वी सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत. त्यानंतर भगवान श्रीविष्णू, लक्ष्मीमाता आणि तुळशीची पूजा करावी. दीप, धूप, फुले, नैवेद्य अर्पण करून विष्णुसहस्रनाम किंवा ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ या मंत्राचा जप करावा. यानंतर तुळशीपत्र ग्रहण करावे, चरणामृत किंवा तीर्थ घ्यावे. प्रसाद स्वीकारावा, त्यानंतर सात्त्विक आहाराने उपवास सोडावा.
पारणासाठी सात्त्विक आणि पचायला हलका आहार योग्य मानला जातो. अतितिखट, तेलकट किंवा जड पदार्थ लगेच खाणे टाळावे.
अनेक धर्मग्रंथांमध्ये द्वादशीच्या दिवशी ब्राह्मण, साधू, गरजू व्यक्ती किंवा गाईला अन्नदान करण्याचे विशेष महत्त्व सांगितले आहे. अन्नदानानंतर स्वतः पारण केल्यास व्रताचे पुण्य अधिक वाढते, अशी श्रद्धा आहे.
पद्मपुराण, स्कंदपुराण, भविष्यपुराण तसेच वैष्णव परंपरेतील अनेक ग्रंथांमध्ये एकादशी व्रताचे आणि द्वादशी पारणाचे महात्म्य वर्णिले आहे. तेथे स्पष्टपणे सांगितले आहे की, एकादशीचा उपवास जितका आवश्यक आहे, तितकेच योग्य वेळी केलेले पारणही आवश्यक आहे. व्रताचे संपूर्ण फळ हे या दोन्ही गोष्टींच्या पालनावर अवलंबून असते.
एकादशीचा उपवास हा केवळ अन्नत्याग नसून आत्मशुद्धी, संयम आणि भगवान श्रीविष्णूवरील अखंड भक्ती व्यक्त करणारे एक श्रेष्ठ व्रत आहे. या व्रताची खरी पूर्णता द्वादशीच्या दिवशी शास्त्रविधीनुसार पारण केल्यावरच होते. हरिवासर संपल्यानंतर, सूर्योदयानंतर आणि द्वादशी तिथी संपण्यापूर्वी भगवान विष्णूचे पूजन करून तुळशीपत्र, तीर्थ आणि सात्त्विक आहाराने उपवास सोडणे हीच सनातन परंपरेने सांगितलेली योग्य पद्धत आहे. श्रद्धा, संयम आणि शास्त्रनिष्ठ आचरण यांचा संगम म्हणजेच एकादशी व्रत, आणि योग्य पारण हे त्याचे परिपूर्ण फलप्राप्तीचे अंतिम पाऊल मानले जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: धर्मशास्त्रानुसार एकादशी व्रताची पूर्णता द्वादशी तिथीला शास्त्रविधीनुसार पारण केल्यानंतरच होते.
Ans: धार्मिक मान्यतेनुसार द्वादशी संपल्यानंतर पारण केल्यास एकादशी व्रताचे संपूर्ण फळ मिळत नाही.
Ans: भगवान श्रीविष्णू, माता लक्ष्मी आणि तुळशीची पूजा करून विष्णुसहस्रनाम किंवा 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' मंत्राचा जप करावा.
