शनिवार, 7 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- गुगल
भारतीय संस्कृतीत भगवान श्रीकृष्णाशी संबंधित अनेक तीर्थक्षेत्रांना विशेष महत्त्व आहे. गुजरातमधील द्वारका ही श्रीकृष्णाची राजधानी म्हणून संपूर्ण देशात प्रसिद्ध आहे. परंतु महाराष्ट्रातील पंढरपूरलाही “दक्षिण द्वारका” किंवा “दक्षिणेची द्वारका” म्हणून ओळखले जाते. हा केवळ भावनेचा भाग नसून त्यामागे धार्मिक परंपरा, पुराणांचा आधार, संतसाहित्य आणि अनेक ऐतिहासिक संदर्भ आहेत. म्हणूनच वारकरी संप्रदायात पंढरपूरचे स्थान अद्वितीय मानले जाते.
भगवान विठ्ठल हे श्रीविष्णूचे, विशेषतः श्रीकृष्णाचेच रूप मानले जाते. गुजरातमध्ये श्रीकृष्णाने द्वारका नगरी वसवून राज्य केले, तर महाराष्ट्रात त्यांनी भक्त पुंडलिकाच्या प्रेमामुळे विटेवर उभे राहून भक्तांना दर्शन दिले, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे ज्या प्रकारे उत्तर-पश्चिम भारतात द्वारकेला श्रीकृष्णाचे प्रमुख धाम मानले जाते, त्याच प्रकारे दक्षिण भारतासाठी पंढरपूर हे श्रीकृष्णाचे प्रमुख भक्तिधाम मानले गेले. यामुळे पंढरपूरला “दक्षिण द्वारका” ही ओळख प्राप्त झाली.
स्कंदपुराण, पद्मपुराण आणि भविष्योत्तर पुराण यांसारख्या ग्रंथांमध्ये पांडुरंगक्षेत्राचे महात्म्य वर्णन केले आहे. या ग्रंथांमध्ये पंढरपूर हे मोक्षदायी तीर्थक्षेत्र असल्याचे सांगितले आहे. अनेक ठिकाणी या क्षेत्राला विष्णूचे विशेष निवासस्थान मानण्यात आले आहे.
वारकरी परंपरेत अशी श्रद्धा आहे की, द्वारकेत श्रीकृष्ण विराजमान आहेत; तर पंढरपुरात ते भक्तांसाठी विठ्ठल म्हणून उभे आहेत. त्यामुळे पंढरपूर हे भक्तीचे द्वारका मानले जाते.
पंढरपूरच्या महात्म्याचा केंद्रबिंदू म्हणजे भक्त पुंडलिक. माता-पित्याची सेवा करत असताना भगवान श्रीकृष्ण स्वतः त्याच्या भेटीस आले. त्यावेळी पुंडलिकाने विट अर्पण करून “क्षणभर थांबा” अशी विनंती केली. भगवान त्या विटेवर उभे राहिले आणि भक्ताच्या सेवाभावाने प्रसन्न होऊन तेथेच स्थिर झाले, अशी परंपरा सांगते. या कथेतून भारतीय संस्कृतीतील एक मोठा संदेश मिळतो. ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा सर्वात सोपा मार्ग म्हणजे भक्ती, सेवा आणि कर्तव्यपालन.
पंढरपूरातील विठ्ठलाच्या मूर्तीमध्ये श्रीकृष्णाची अनेक वैशिष्ट्ये दिसून येतात. श्यामवर्ण, मुकुट, कौस्तुभमणी, वैष्णव परंपरेतील अलंकार आणि विष्णूचे स्वरूप यामुळे विठ्ठलाला श्रीकृष्णाचेच रूप मानले जाते. हात कटीवर ठेवून विटेवर उभे असलेले हे रूप भक्तांशी असलेल्या सख्यभावाचे प्रतीक मानले जाते.
महाराष्ट्रातील संतांनी पंढरपूरला केवळ तीर्थक्षेत्र मानले नाही, तर ते भक्तीचे आध्यात्मिक केंद्र बनवले. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम, संत चोखामेळा, संत जनाबाई, संत सावता माळी, संत गोरा कुंभार यांसारख्या संतांनी आपल्या अभंगांमधून पंढरीचा आणि विठ्ठलाचा महिमा गायला.
संत नामदेव म्हणता…
“आधी रचिली पंढरी, मग वैकुंठ नगरी.”
या ओवीत पंढरपूरचे आध्यात्मिक श्रेष्ठत्व अधोरेखित केले आहे.
दरवर्षी आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला लाखो वारकरी पायी चालत पंढरपूरला येतात. ही वारी केवळ यात्रा नसून समता, सेवा, नामस्मरण आणि भक्तीचा महाउत्सव आहे. जाती-पाती, भाषा, आर्थिक स्थिती यांचे भेद विसरून सर्वजण “ज्ञानोबा-तुकोबा”चा जयघोष करत विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी येतात. अशा प्रकारची लोकभक्ती जगात क्वचितच आढळते.
कर्नाटक, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू आणि गोवा येथूनही हजारो भाविक पंढरपूरला येतात. अनेक वैष्णव परंपरांमध्ये पंढरपूरचा उल्लेख “दक्षिण द्वारका” असा केला जातो. त्यामुळे हे क्षेत्र महाराष्ट्रापुरते मर्यादित न राहता संपूर्ण दक्षिण भारताच्या वैष्णव भक्तीचे प्रमुख केंद्र बनले.
पंढरपूरला “दक्षिणेची द्वारका” म्हणण्यामागे केवळ धार्मिक श्रद्धा नाही, तर श्रीकृष्णाशी असलेले नाते, पुराणांचा आधार, भक्त पुंडलिकाची कथा, वारकरी संप्रदायाची अखंड परंपरा आणि संतांनी केलेले महात्म्यगान ही अनेक कारणे आहेत. द्वारकेत श्रीकृष्ण राजाधिराज म्हणून पूजले जातात, तर पंढरपुरात ते भक्तांच्या प्रेमासाठी विटेवर उभे असलेले विठ्ठल म्हणून अनुभवले जातात. म्हणूनच पंढरपूर हे केवळ एक तीर्थक्षेत्र नसून भक्ती, समता, सेवा आणि प्रेम यांचे जिवंत प्रतीक आहे. त्यामुळेच शतकानुशतके पंढरपूरला “दक्षिणेची द्वारका” हा मानाचा बहुमान प्राप्त झाला आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: भगवान विठ्ठल हे श्रीकृष्णाचेच रूप मानले जात असल्याने आणि पंढरपूर हे दक्षिण भारतातील प्रमुख वैष्णव तीर्थक्षेत्र असल्याने याला ‘दक्षिणेची द्वारका’ म्हणतात.
Ans: माता-पित्याची सेवा करणाऱ्या पुंडलिकाच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन भगवान विठ्ठल त्याने अर्पण केलेल्या विटेवर उभे राहिले, अशी श्रद्धा आहे.
Ans: ही संज्ञा प्रामुख्याने धार्मिक श्रद्धा, पुराणांतील उल्लेख, वारकरी परंपरा आणि संतसाहित्यातील महात्म्य यांवर आधारित आहे.
