मंगळवार, 10 नोव्हेंबर 2026
मंगळावर जीवन शक्य आहे का? भारतीय शास्त्रज्ञांच्या अभ्यासाने जगाला आशेचा किरण दाखवला आहे ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
Dr. Ram Karan Delhi University Mars : मानवी इतिहासामध्ये नेहमीच एका प्रश्नाने शास्त्रज्ञांना, संशोधकांना आणि सर्वसामान्य नागरिकांना भुरळ घातली आहे – “पृथ्वीव्यतिरिक्त या अथांग विश्वामध्ये आपण खरोखरच एकटे आहोत का?” आपल्या सूर्यमालेमध्ये मंगळ (Mars) हा असा ग्रह आहे, ज्याच्याकडे मानवाने सर्वात जास्त आशावादी नजरेने पाहिले आहे. मंगळाचे वातावरण, तिथे उपलब्ध असलेली पाण्याची शक्यता आणि तेथील खडकाळ भूप्रदेश यामुळे तिथे जीवसृष्टी असण्याची शक्यता नेहमीच वर्तवली गेली आहे. अनेक दशकांपासून सुरू असलेल्या या शोधात आता भारतीय शास्त्रज्ञांनी एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि आशेचा किरण दाखवणारी कामगिरी केली आहे.
दिल्ली विद्यापीठाच्या दक्षिण परिसरातील सूक्ष्मजीवशास्त्र विभागाचे सहयोगी प्राध्यापक डॉ. राम करण आणि त्यांच्या संशोधक विद्यार्थ्यांच्या टीमने (शुभम पांडे, अंजली गुप्ता आणि अश्विनी चौहान) अंटार्क्टिकाच्या खोल सरोवरांमधील सूक्ष्मजीवांचा सखोल अभ्यास करून मंगळावरील जीवसृष्टीच्या शोधात एक मोठी आघाडी घेतली आहे. हे संशोधन नुकतेच एप्रिल २०२६ मध्ये ‘फ्रंटियर्स इन मायक्रोबायोलॉजी’ या आंतरराष्ट्रीय ख्यातीच्या जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झाले आहे, ज्याची जगभरात मोठी चर्चा सुरू आहे.
भारताने गेल्या काही दशकांत अंतराळ क्षेत्रात केलेली प्रगती अत्यंत थक्क करणारी आहे. १९७५ मध्ये ‘आर्यभट’ या भारताच्या पहिल्या उपग्रहाच्या प्रक्षेपणापासून सुरू झालेला हा प्रवास आज थेट मंगळाच्या कक्षेला स्पर्श करण्यापर्यंत पोहोचला आहे. २०१३ मध्ये भारताने पहिल्याच प्रयत्नात ‘मंगळयान’ मंगळाच्या कक्षेत पाठवून जगाला आपली ताकद आणि क्षमता दाखवून दिली. या मोहिमेने भारताचे नाव अंतराळ विज्ञानात सुवर्ण अक्षरांनी कोरले.
परंतु, मंगळावर जीवन खरोखरच अस्तित्वात आहे का, हा प्रश्न तसाच राहिला. वातावरणातील अतिनील किरणे, अत्यंत कमी तापमान आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष यांसारख्या आव्हानांमुळे तिथे सजीव कसे राहू शकतात? याचे उत्तर शोधण्यासाठी डॉ. राम करण आणि त्यांच्या टीमने पृथ्वीवरील सर्वात प्रतिकूल ठिकाणांपैकी एकाची निवड केली.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : India Heritage: देशाचे वैभव परतले! कोहिनूर वादाच्या पार्श्वभूमीवर महासत्तेकडून भारताला मोठी भेट; 657 प्राचीन कलाकृतींची घरवापसी
अंटार्क्टिका खंडावरील डीप लेक (Deep Lake) हे अत्यंत वेगळे आणि टोकाचे वातावरण असलेले सरोवर आहे. हे सरोवर महासागराच्या तुलनेत सहा पटींपेक्षा जास्त खारट आहे आणि येथील तापमान शून्य अंश सेल्सिअसच्या खाली असते. इतकेच नाही तर येथील पाण्याचे बाष्पीभवन होऊन ते अधिकच घनदाट बनले आहे. अशा अत्यंत थंड आणि अति-क्षार (Hypersaline) वातावरणातही ‘हॅलोरुबारम लॅकसप्रोफंडी’ (Halorubarum lacusprofundi) नावाचा सूक्ष्मजीव जिवंत राहतो.
डॉ. राम करण यांनी या सूक्ष्मजीवाचा अभ्यास करण्याचे ठरवले, कारण मंगळावरील वातावरणीय परिस्थिती या डीप लेकसारखीच आहे. मंगळावर आढळणारे तापमान -१४३ अंश सेल्सिअस ते २७ अंश सेल्सिअस दरम्यान असते, जे अंटार्क्टिकाशी खूप मिळतेजुळते आहे. या सूक्ष्मजीवामध्ये आढळणाऱ्या प्रथिनांमध्ये (Proteins) असे काही बदल असतात जे त्यांना गोठवणाऱ्या तापमानातही कार्यशील ठेवतात.
A groundbreaking discovery by NASA’s Curiosity rover has revealed 21 carbon-based organic molecules hidden within Martian rocks!
Some of these compounds are linked to the very building blocks of DNA and RNA, hinting that Mars may have once had the right conditions for life.… pic.twitter.com/PBJIMJnvH2 — Gujarat Science City (@GujScienceCity) April 30, 2026
credit – social media and Twitter
या संशोधनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, शास्त्रज्ञांनी एकाच वेळी ३,००० हून अधिक प्रथिनांच्या संरचनांचा अभ्यास केला. त्यांना असे आढळले की, सामान्य जीवांच्या तुलनेत या सूक्ष्मजीवांच्या प्रथिनांमध्ये लहान पण अतिशय महत्त्वाचे बदल झालेले असतात. हे बदल त्यांना निर्जलीकरण, उच्च क्षारता आणि अत्यंत कमी तापमानातही जगण्याची ताकद देतात. केवळ एक किंवा दोन प्रथिनांमध्ये नाही, तर संपूर्ण प्रथिन प्रणालीमध्ये (Proteome) हा बदल दिसून येतो.
प्रथिनांमधील हे अद्भुत बदल या जीवांना गोठणबिंदूच्या खूप खाली असलेल्या तापमानातही शुद्ध पाण्याच्या अभावामध्ये तग धरून ठेवण्यास सक्षम करतात. मंगळाच्या पृष्ठभागावर आढळणारे पेर्क्लोरेट (Perchlorate) क्षार आणि अतिशीत तापमान, ज्यामध्ये पाणी गोठत नाही, त्याशी हे वातावरण अतिशय जुळणारे आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : W.H.Shooting: वॉशिंग्टन हिल्टनमध्ये त्या रात्री काय घडले? Trump वरील हल्ल्याचा थरार; ‘या’ CCTV फुटेजमुळे नेमके सत्य आले समोर
मंगळावर जीवसृष्टीचा शोध घेण्याव्यतिरिक्त, हे संशोधन पृथ्वीवरील अनेक समस्यांवर उपाय देऊ शकते. या सूक्ष्मजीवांमधून मिळणारे एन्झाइम्स (Enzymes) अतिशय थंड आणि खारट वातावरणातही कार्य करू शकतात. भविष्यात अशा एन्झाइम्सचा वापर करून नवीन औषधे तयार करणे, प्रदूषित क्षेत्रांची जैविक स्वच्छता करणे (Bioremediation) आणि कमी ऊर्जेमध्ये इंधन (Bio-fuel) तयार करणे शक्य होणार आहे. यामुळे हे केवळ खगोलशास्त्रापुरते मर्यादित न राहता जैवतंत्रज्ञानासाठी (Biotechnology) एक वरदान ठरेल.
नासाच्या ‘क्युरिऑसिटी रोव्हर’ (Curiosity Rover) आणि ‘मार्स रिकॉनिसन्स ऑर्बिटर’ (Mars Reconnaissance Orbiter) यांसारख्या मोहिमांनी आधीच मंगळावर एकेकाळी पाणी होते, याचे पुरावे दिले आहेत. डॉ. राम करण आणि त्यांच्या गटाच्या या संशोधनामुळे शास्त्रज्ञांना मंगळाच्या वातावरणात सूक्ष्मजैविक जीवनाचे (Microbial Life) अस्तित्व तपासण्यासाठी एक नवीन आणि अचूक दिशा मिळाली आहे. संपूर्ण मानवतेसाठी हे निष्कर्ष भविष्यातील मंगळ मोहिमांमध्ये (Mars Missions) अत्यंत उपयुक्त ठरतील, अशी आशा व्यक्त केली जात आहे.
Ans: भारतीय शास्त्रज्ञांनी 'हॅलोरुबारम लॅकसप्रोफंडी' (Halorubarum lacusprofundi) या सूक्ष्मजीवाचा अभ्यास केला.
Ans: हे संशोधन एप्रिल २०२६ मध्ये 'फ्रंटियर्स इन मायक्रोबायोलॉजी' (Frontiers in Microbiology) या आंतरराष्ट्रीय जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झाले.
Ans: डीप लेकचे वातावरण, अति-क्षारता आणि अतिशीत तापमान मंगळावरील वातावरणाशी अत्यंत मिळतेजुळते आहे.
