शुक्रवार, 3 जुलै 2026
वाघा बॉर्डर बंद करूनही पाकिस्तानला भारत-अफगाणिस्तान मैत्री तोडण्यात अपयश; 'असा' कुटील कट मिळाला धुळीस ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
India Afghanistan trade via Dubai 2026 : आंतरराष्ट्रीय राजकारणात आणि भू-राजकीय समीकरणांमध्ये सध्या एक अत्यंत मोठी घडामोड समोर येत आहे. भारताला घेरण्याच्या आणि शेजारील देशांशी असलेले त्याचे संबंध बिघडवण्याच्या प्रयत्नात असलेल्या पाकिस्तानला पुन्हा एकदा जागतिक स्तरावर मोठा झटका बसला आहे. पाकिस्तानचे त्याचे दोन्ही शेजारी देश, म्हणजेच भारत आणि अफगाणिस्तान या दोघांशीही असलेले संबंध गेल्या अनेक वर्षांपासून अत्यंत तणावपूर्ण राहिले आहेत. दरम्यान, गेल्या काही महिन्यांत भारत सरकार आणि अफगाणिस्तानमधील तालिबान (Afganistan) प्रशासन यांच्यातील राजनैतिक संबंधांमध्ये कमालीची सुधारणा झाली आहे. हीच वाढती जवळीक पाकिस्तानच्या डोळ्यात खुपत होती. मात्र, पाकिस्तानने भारत आणि अफगाणिस्तानमधील ही मैत्री आणि व्यापार तोडण्यासाठी जे डावपेच आखले, ते आता पूर्णपणे अपयशी ठरले आहेत.
भारत आणि अफगाणिस्तानने पाकिस्तानच्या आर्थिक नाकेबंदीला चोख प्रत्युत्तर देत एक नवीन आणि अत्यंत सुरक्षित व्यापारी मार्ग शोधून काढला आहे. हा नवा मार्ग थेट दुबईमार्गे (Via Dubai) जातो. वास्तविक पाहता, भारत आणि अफगाणिस्तान यांच्यात थेट भूमार्गे (Land Route) व्यापार होत असे. परंतु, या व्यापाराचा मुख्य रस्ता पाकिस्तानच्या भूभागातून, म्हणजेच वाघा सीमेवरून जात होता. अलिकडच्या वर्षांत, पाकिस्तानने आपल्या या भौगोलिक स्थानाचा गैरवापर करत वाघा सीमेवरून होणाऱ्या भारत-अफगाण व्यापारावर अनेक जाचक निर्बंध आणि अटी लादण्यास सुरुवात केली. पाकिस्तानचा मुख्य हेतू हाच होता की, भारताचा माल अफगाणिस्तानपर्यंत पोहोचू नये आणि अफगाणिस्तानची आर्थिक कोंडी व्हावी.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Ali Khamenei: हिंदू, मुस्लिम, शीख, ख्रिश्चन… भारताकडून अयातुल्ला खामेनींना आदरांजली; इराणमध्ये 6 दिवसांचा अंत्यविधी सोहळा
पाकिस्तानी सरकारने लादलेल्या या पारगमन (Transit) निर्बंधांमुळे थेट भूमार्गावरील व्यापारात प्रचंड मोठे अडथळे निर्माण झाले होते. मात्र, भारतीय निर्यातदार आणि अफगाण व्यापाऱ्यांनी यावर एक नामी उपाय शोधला. त्यांनी थेट पाकिस्तानला वगळून आपला माल दुबईमार्गे अफगाणिस्तानला पाठवण्यास सुरुवात केली आहे. अफगाणिस्तान-भारत संबंधांमध्ये अडथळा आणण्याच्या पाकिस्तानच्या सर्व उपायांवर मात करण्यासाठी आता दुबईचा हा सागरी आणि हवाई मार्ग अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि गेमचेंजर ठरला आहे. पाकिस्तानने भारतासाठी रस्ता बंद केला, तर भारताने थेट समुद्रातून आणि आकाशातून अफगाणिस्तानशी जोडणी कायम ठेवली आहे.
अर्थात, पाकिस्तानच्या या पद्धतशीर अडथळ्यांनंतरही भारत आणि अफगाणिस्तान यांच्यातील व्यापार पूर्ण ताकदीने सुरू असला, तरी तो पूर्वीपेक्षा काहीसा कठीण आणि आव्हानात्मक झाला आहे. जो माल पूर्वी थेट वाघा सीमेवरून ट्रकमध्ये भरून अवघ्या काही दिवसांत अफगाणिस्तानला जात असे, त्या मालासाठी आता भारतीय निर्यातदार आणि जहाज कंपन्यांना दुबईसारख्या तिसऱ्या देशातील पारगमन केंद्रांवर (Transit Hubs) अवलंबून राहावे लागत आहे. यामुळे साहजिकच मालाची हाताळणी, आयात-निर्यात शुल्क आणि वाहतुकीचा कालावधी वाढला आहे, ज्यामुळे एकूण व्यापारी खर्चामध्ये वाढ झाली आहे. मात्र, पाकिस्तानसमोर न झुकता आपली निर्यात सुरू ठेवण्यासाठी निर्यातदारांनी या आव्हानाचा स्वीकार केला आहे.
भारत आणि अफगाणिस्तान यांच्यातील व्यापार पद्धतींमध्ये झालेले हे बदल केवळ सीमा निर्बंधांमुळे नसून, या भागातील वाढत्या भू-राजकीय तणावाचे परिणाम आहेत. यामुळे थेट मालवाहतूक कमालीची अवघड आणि अनिश्चित झाली आहे. हरियाणातील प्रसिद्ध बासमती तांदूळ निर्यातदार विजय सेठिया यांनी या परिस्थितीवर प्रकाश टाकताना सांगितले की, “जरी हाताळणीचा खर्च आणि वाहतुकीचा कालावधी वाढत असला, तरी निर्यात सुरू ठेवण्यासाठी दुबईमार्गे माल पाठवणे हाच सध्या एक व्यवहार्य आणि सुरक्षित मार्ग आहे. यामुळे मालाच्या प्रमाणामध्ये कोणतीही घट झालेली नाही. भारतीय तांदूळ निर्यातदार आधी आपला माल दुबईतील व्यापाऱ्यांकडे पाठवत आहेत, जे नंतर तो सुरक्षितपणे अफगाणिस्तानला पाठवतात.”
या नवीन व्यापारी पद्धतीमुळे एक रंजक तांत्रिक अडचणही निर्माण झाली आहे. भारतीय वाणिज्य मंत्रालयाच्या (Ministry of Commerce) अधिकृत आकडेवारीनुसार, भारताची अफगाणिस्तानला होणारी थेट निर्यात आर्थिक वर्ष २०२२ मधील ₹४,१२९.०४ कोटींवरून आर्थिक वर्ष २०२६ मध्ये ₹२,२३९.११ कोटींपर्यंत म्हणजेच तब्बल ४५.८% ने घटलेली दिसत आहे. मात्र, तज्ज्ञांच्या मते ही आकडेवारी खरी परिस्थिती लपवते. कारण, जो माल दुबईमार्गे अफगाणिस्तानला जात आहे, त्याची नोंद भारताच्या अधिकृत आकडेवारीत ‘दुबईला झालेली निर्यात’ म्हणून होते, ‘अफगाणिस्तानला झालेली निर्यात’ म्हणून नाही. त्यामुळे प्रत्यक्षात व्यापार सुरूच आहे, फक्त कागदावर तो थेट दिसत नाही.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Bilahari Kausikan: ‘अणुबॉम्ब नसता तर तुमची…’ सिंगापूरच्या माजी राजदूतांनी ‘असे’ म्हणून पाकिस्तानच्या जखमेवर चोळले मीठ
पाकिस्तानने निर्माण केलेल्या अडथळ्यांचा भारताच्या आयातीवर कोणताही नकारात्मक परिणाम झालेला नाही, उलट गेल्या चार वर्षांत (२०२२ ते २०२६) अफगाणिस्तानकडून भारताची होणारी आयात कमालीची वाढली आहे. आर्थिक वर्ष २०२६ च्या ताज्या आकडेवारीनुसार, अफगाणिस्तानकडून होणारी आयात ५३.४% ने वाढून थेट ₹५,८३७.४९ कोटींवर पोहोचली आहे. या मोठ्या बदलामुळे पूर्वी असलेला ₹३२३.०३ कोटींचा व्यापार अधिशेष (Trade Surplus) आता ₹३,Check५९८.३८ कोटींच्या व्यापारी तुटीत (Trade Deficit) बदलला आहे. परंतु, सर्वात दिलासादायक बाब म्हणजे, पाकिस्तानच्या सर्व कुटील कारस्थानांनंतरही दोन्ही देशांमधील एकूण द्विपक्षीय व्यापार अजूनही ₹८,००० कोटींच्या ऐतिहासिक पातळीवर भक्कमपणे कायम आहे.
तथापि, या राजकीय तणावाचा थेट फटका तांदूळ निर्यातीला नक्कीच बसला आहे. आर्थिक वर्ष २०२१ मध्ये भारताची अफगाणिस्तानला होणारी तांदूळ निर्यात ₹१०८.९२ कोटींवर होती, जी आर्थिक वर्ष २०२३ पर्यंत पाकिस्तानच्या आडमुठेपणामुळे जवळजवळ संपुष्टात आली होती. आर्थिक वर्ष २०२६ मध्ये भारतीय व्यापाऱ्यांनी दुबईचा मार्ग अवलंबल्यामुळे यात किंचित सुधारणा होऊन ती ₹२३.९३ कोटींवर पोहोचली आहे. जरी ही निर्यात तणावापूर्वीच्या पातळीपेक्षा अजूनही ७८% कमी असली, तरी आगामी काळात दुबईमार्गे हा टप्पा पुन्हा गाठला जाईल, असा विश्वास भारतीय व्यापारी जगताला आहे.
