गुरुवार, 23 जुलै 2026
नासा-इस्रोच्या निसार उपग्रहाने अंटार्क्टिकच्या बर्फात एक महाकाय पक्षी शोधून सर्वांना आश्चर्यचकित केले आहे ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
अंटार्क्टिका हा पृथ्वीवरील असा एक खंड आहे जो नेहमीच गूढ, थक्क करणाऱ्या नैसर्गिक रचनांनी आणि बर्फाळ दृश्यांनी भरलेला असतो. नुकतेच अमेरिकेची अंतराळ संस्था ‘नासा’ (NASA) आणि भारताची अंतराळ संशोधन संस्था ‘इस्रो’ (ISRO) यांच्या संयुक्त ‘निसार’ (NISAR) उपग्रहाने पूर्व अंटार्क्टिकाच्या प्रदेशातून एक अत्यंत अद्भूत आणि डोळ्यांचे पारणे फेडणारे छायाचित्र टिपले आहे. या छायाचित्रात गोठलेल्या पांढऱ्याशुभ्र प्रदेशावर अगदी हुबेहूब पंख पसरलेला एक विशाल पक्षी कोरल्यासारखा दिसतो. निसारच्या शास्त्रज्ञांनी या थक्क करणाऱ्या दृश्याला प्रेमाने ‘हमिंगबर्ड’ (The Hummingbird) असे नाव दिले आहे.
हे छायाचित्र समोर आल्यानंतर जगभरातील विज्ञानप्रेमी आणि अंतराळ अभ्यासकांमध्ये प्रचंड उत्सुकता निर्माण झाली आहे. पहिल्या नजरेत हा बर्फावर उतरलेला एखादा काल्पनिक किंवा महाकाय पक्षी असल्याचा भास होतो. परंतु शास्त्रज्ञांनी स्पष्ट केले आहे की, ही कोणतीही जीवशास्त्रीय रचना किंवा जिवंत प्राणी नसून पर्वत, बर्फाचे थर आणि निसार उपग्रहाच्या आधुनिक रडार तंत्रज्ञानाचा एक अद्वितीय चमत्कार आहे. या प्रतिमेने अंटार्क्टिका खंडातील बर्फाच्या अंतर्गत हालचाली आणि गुप्त रचना उघडकीस आणल्या आहेत.
पूर्व अंटार्क्टिकाच्या विशाल बर्फाच्छादित प्रदेशात मध्यभागी एक खडकाळ पर्वताचे उंच शिखर आहे, ज्याला शास्त्रीय भाषेत ‘नुनाटाक झातेरजावशिज्जा’ (Nunatak Zaterjavshijsja) म्हणून ओळखले जाते. अंटार्क्टिकामधील बर्फाच्या विशाल थरांमधून किंवा हिमनद्यांमधून बाहेर डोकावणाऱ्या उघड्या खडकाळ पर्वतांच्या शिखरांना भूगोलशास्त्रात ‘नुनाटाक’ (Nunatak) म्हटले जाते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Pakistan Crisis: अमेरिकेनंतर आता कॅनडाकडे पाकिस्तानची मदत याचना; 47 दशलक्ष डॉलर्सच्या मदतीसोबतच रचला भारतविरोधी कट
जेव्हा अंटार्क्टिकातील विशाल हिमनद्या (Glaciers) ईशान्य दिशेने समुद्राकडे हळूहळू सरकत असतात, तेव्हा हा मध्यभागी असलेला उंच खडक किंवा पर्वत बर्फाच्या या विशाल प्रवाहात एक मोठा अडथळा ठरतो. या अडथळ्यामुळे वाहणाऱ्या बर्फावर प्रचंड दाब निर्माण होतो आणि बर्फाचे थर तुटून त्यात खोल भेगा पडतात. निसार उपग्रहाने जेव्हा ऑगस्ट २०२५ मधील चाचणी दरम्यान आपल्या प्रगत एल-बँड रडारद्वारे (L-band Radar) या भागाचे सर्वेक्षण केले, तेव्हा बर्फाचा हा ताण, तुटलेल्या भेगा आणि पर्वताचा भाग एका विशिष्ट कोनातून ‘हमिंगबर्ड’ पक्ष्यासारखा दिसू लागला.
Do you see the hummingbird? 🐦 The NISAR satellite captured this radar view of East Antarctica. The “bird” is actually a mountaintop surrounded by flowing ice, with deep crevasses appearing as sharp green lines across the surface. pic.twitter.com/2pPaiSvkmC — NASA Earth (@NASAEarth) July 21, 2026
credit – social media and Twitter
सामान्य कॅमेरे किंवा पारंपरिक ऑप्टिकल उपग्रह जेव्हा अंटार्क्टिकाचे फोटो काढतात, तेव्हा त्यांना सूर्यप्रकाशाच्या परावर्तनामुळे केवळ पांढराशुभ्र बर्फच दिसतो. परंतु निसार (NISAR – NASA-ISRO Synthetic Aperture Radar) हा सामान्य कॅमेऱ्यापेक्षा पूर्णपणे वेगळा आहे. हा उपग्रह सूर्यप्रकाशावर अवलंबून न राहता स्वतःचे पोलराइज्ड मायक्रोवेव्ह रडार सिग्नल (Polarized Microwave Signals) पृथ्वीच्या दिशेने पाठवतो आणि ते सिग्नल बर्फावरून कसे परावर्तित होतात याचा अभ्यास करतो.
या फोटोमधील लालसर-गुलाबी (Magenta) आणि हिरवे (Green) रंग निसार उपग्रहाच्या याच मायक्रोवेव्ह परावर्तनाचा पुरावा आहेत:
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Ebola Outbreak : इबोलाच्या नव्या ‘Bundibugyo’ व्हेरियंटने माजवला हाहा:कार; अवघ्या 2 महिन्यांत 1,000 हून अधिक निष्पापांचा बळी
नासा आणि इस्रोच्या शास्त्रज्ञांसाठी ही केवळ एक आकर्षक आणि नयनरम्य अंतराळ कलाकृती नाही, तर निसार उपग्रहाच्या अफाट क्षमतेचे सर्वात मोठे यश आहे. अंटार्क्टिकामधील दाट ढग, बर्फाळ वादळे आणि कित्येक महिन्यांचा अंधार भेदून बर्फाच्या तळाशी काय चालले आहे हे पाहण्याची क्षमता निसारच्या रडारमध्ये आहे.
हिमनद्या समुद्राकडे किती वेगाने सरकत आहेत, हवामान बदलामुळे अंटार्क्टिकाचा बर्फ किती प्रमाणात वितळत आहे आणि त्यामुळे जागतिक समुद्रपातळीत काय बदल होऊ शकतात, याचा अचूक अभ्यास करण्यासाठी निसार उपग्रह अत्यंत मोलाची भूमिका बजावणार आहे. नासा आणि इस्रोचा हा एकत्रित उपक्रम आगामी काळात पृथ्वीवरील नैसर्गिक आपत्ती, भूकंप आणि हिमनद्यांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी विज्ञान जगतात नवा इतिहास रचत आहे.
