रविवार, 1 नोव्हेंबर 2026
Strait Hormuz: होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून भारताकडे येताना जहाजाला किती गॅलन तेल लागते, अंतर जाणून घ्या? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
Strait of Hormuz to India shipping distance : मध्यपूर्वेतील भू-राजकीय घडामोडी आणि सततच्या तणावामुळे जागतिक स्तरावर होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर (Strait of Hormuz) सर्वांचे बारीक लक्ष असते. हा मार्ग जागतिक तेल व्यापाराचा कणा मानला जातो. यादरम्यान भारतासाठी एक दिलासादायक वृत्त समोर आले आहे की, तीन मोठी भारतीय तेलवाहू जहाजे या अत्यंत मोक्याच्या आणि संवेदनशील मार्गावरून यशस्वीपणे पार पडून भारताच्या दिशेने रवाना झाली आहेत. या पार्श्वभूमीवर, आंतरराष्ट्रीय सागरी वाहतुकीची आवड असणाऱ्या आणि सामान्य नागरिकांच्या मनात एक उत्सुकता निर्माण झाली आहे की, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीपासून भारतापर्यंतचा प्रवास पूर्ण करण्यासाठी एका अवाढव्य तेलवाहू जहाजाला (Oil Tanker) नक्की किती अंतर पार करावे लागते आणि त्यासाठी किती गॅलन इंधन लागते?
सागरी वाहतुकीच्या दृष्टीने होर्मुझ आणि भारताची पश्चिम किनारपट्टी यांमधील अंतर बंदरांच्या स्थानानुसार निश्चित केले जाते. भारताच्या बाजूने विचार केल्यास गुजरातमधील दहेज, मुंद्रा किंवा महाराष्ट्रातील मुंबई यांसारख्या प्रमुख बंदरांसाठी हे सागरी अंतर अंदाजे १,२०० ते १,५०० नॉटिकल मैल (Nautical Miles) इतके भरते. जर आपण याचे सोप्या जमिनीवरील किलोमीटरमध्ये रूपांतर केले, तर हे अंतर साधारणपणे २,२०० ते २,८०० किलोमीटरच्या घरामध्ये जाते. हा सागरी मार्ग भारताच्या संपूर्ण ऊर्जा सुरक्षेसाठी अत्यंत संवेदनशील आणि महत्त्वाचा आहे, कारण देशात आयात होणाऱ्या एकूण कच्च्या तेलाचा (Crude Oil) आणि एलएनजीचा (LNG) एक खूप मोठा हिस्सा याच मार्गावरून भारतात प्रवेश करतो.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US-Iran Peace Talks: शांतता चर्चेला इराणने का दिले ‘Minab 168’ नाव? ट्रम्प यांच्या एका धमकीने स्वित्झर्लंड बैठकीत वातावरण तापले
एका मोठ्या कच्च्या तेलाच्या टँकरला हे अंतर कापून भारतीय बंदरांवर नांगर टाकण्यासाठी सामान्यतः ४ ते ६ दिवसांचा कालावधी लागतो. समुद्रातील हा प्रवासाचा वेळ पूर्णपणे त्या वेळेची हवामानाची स्थिती, सागरी लाटांचा वेग, त्या मार्गावरील जहाजांची एकूण वाहतूक (Traffic Separation Scheme) आणि जहाजाचा स्वतःचा आकार यावर अवलंबून असतो. व्यावसायिक तेलवाहू जहाजे ही महासागरातून प्रवास करताना खूप जास्त वेगाने धावत नाहीत. इंधनाची बचत व्हावी आणि मालाची वाहतूक सुरक्षित व्हावी यासाठी ही जहाजे अंदाजे १३ ते १५ नॉट्स (Knots) या मर्यादित आणि कार्यक्षम गतीने आपला प्रवास पूर्ण करतात.
जहाजांच्या इंधन वापराचे गणित आपण रोज वापरत असलेल्या कार किंवा ट्रॅकपेक्षा पूर्णपणे वेगळे असते. रस्त्यावरील वाहने प्रति किलोमीटर किती मायलेज देतात यावर आपण मोजणी करतो, परंतु समुद्रातील अवाढव्य जहाजांचे इंधन प्रति किलोमीटरऐवजी ‘प्रति दिवस’ (Per Day Consumption) या निकषावर मोजले जाते. आंतरराष्ट्रीय व्यापारात वापरले जाणारे ‘व्हेरी लार्ज क्रूड कॅरियर’ (VLCC) किंवा ज्यांना आपण ‘सुपर टँकर’ म्हणतो, ते आकाराने आणि वजनाने प्रचंड असतात. ही जहाजे एकाच वेळी सुमारे २,००,००० ते ३,००,००० मेट्रिक टन इतक्या अथांग प्रमाणात कच्चे तेल वाहून नेण्याची क्षमता ठेवतात. हे अवाढव्य वजन संथपणे खेचण्यासाठी या टँकर्सना दररोज ५०,००० ते ८०,००० गॅलन सागरी इंधनाची (Marine Fuel/Bunker Fuel) आवश्यकता भासते.
जर आपण एखाद्या मोठ्या तेलवाहू टँकरचा होर्मुझ ते भारत हा सरासरी ५ दिवसांचा प्रवास गृहीत धरला, तर संपूर्ण प्रवासादरम्यान ते जहाज एकूण २,५०,००० ते ४,००,००० गॅलन इतके प्रचंड इंधन फस्त करते. हा आकडा गॅलनमध्ये ऐकताना जेवढा मोठा वाटतो, तितकाच तो सागरी वाहतूक कंपन्यांच्या अर्थकारणावर मोठा प्रभाव पाडतो. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कच्च्या तेलाच्या किमतीत होणारे चढ-उतार आणि या इंधनाचा खर्च हाच कोणत्याही शिपिंग कंपनीचा सर्वात मोठा परिचालन खर्च (Operating Cost) मानला जातो.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : BGB Bangladesh: पश्चिम बंगाल सरकारच्या ‘त्या’ अ‍ॅक्शनमुळे बांगलादेश बिथरला; 4,800 घुसखोरांमुळे सीमेवर युद्धसदृश परिस्थिती
हे गणित जर आपण आणखी सूक्ष्म करून ‘प्रति नॉटिकल मैल’ या हिशोबाने पाहिले, तर ते अधिकच चक्रावून टाकणारे आहे. समुद्रातील अवघ्या १ नॉटिकल मैलाचे अंतर पार करण्यासाठी एका सुपर टँकरला अंदाजे २०० ते २५० गॅलन इंधन खर्च करावे लागते. जागतिक स्तरावर जेव्हा जहाजे हजारो मैलांचे अंतर पार करून एका खंडातून दुसऱ्या खंडात जातात, तेव्हा इंधनाचा हा अवाढव्य वापर अब्जावधी रुपयांच्या घरात जातो. म्हणूनच होर्मुझच्या सामुद्रधुनीसारख्या महत्त्वाच्या चोक पॉईंट्सवर (Choke Points) निर्माण होणारा तणाव किंवा तिथे जहाजांना होणारा उशीर हा जागतिक अर्थव्यवस्थेला आणि पर्यायाने भारतामधील इंधनाच्या दरांना थेट प्रभावित करतो.
