शुक्रवार, 31 जुलै 2026
जगातील सर्वात मोठे पाण्याखालील शहर धोक्यात आहे; रोमन सरदारांचे 'लास वेगास' हे शहर २,२०० वर्षांपासून पाण्याखाली लपलेले आहे ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
मानवी इतिहासात अनेक शहरांचा उदय आणि अस्त झाला, पण इटलीच्या (Italy) किनाऱ्याजवळ समुद्राच्या तळाशी निवांत झोपलेले ‘बाया’ (Baiae) हे शहर आजही जगभरातील इतिहासप्रेमींना आणि वैज्ञानिकांना भुरळ घालत आहे. आज आपण ज्याप्रमाणे अमेरिकेतील लास वेगास शहराकडे २४ तास चालणारे मनोरंजन, कॅसिनो आणि विलासी जीवनशैलीचे केंद्र म्हणून पाहतो, अगदी तसाच दर्जा सुमारे २,२०० वर्षांपूर्वी रोमन साम्राज्यात बाया शहराला प्राप्त झाला होता. रोमन उमराव, सरदार आणि अतिश्रीमंत लोकांसाठी हे शहर त्यांच्या अथांग इच्छा पूर्ण करण्याचे हक्काचे ठिकाण बनले होते. मात्र, हा वैभवशाली इतिहास काळानुरूप समुद्राच्या लाटांखाली गडप झाला. आज हे शहर जगातील सर्वात मोठे पाण्याखालील संग्रहालय म्हणून ओळखले जाते; परंतु भूगर्भातील एका मोठ्या धोक्यामुळे या ऐतिहासिक खजिन्यावर पुन्हा एकदा विनाशाचे सावट पसरले आहे.
नेपल्स शहराच्या पश्चिमेला आणि प्रसिद्ध नेपल्सच्या आखातात वसलेले बाया हे शहर इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकाच्या अखेरीस रोमन साम्राज्यातील उच्चभ्रूंचे सर्वात आवडते ‘रिसॉर्ट टाऊन’ बनले होते. रोममधील उष्ण आणि धावपळीच्या आयुष्यातून ब्रेक घेण्यासाठी सिसेरो, प्लिनी, जुलमी राजा नीरो आणि खुद्द ज्युलियस सीझर यांसारख्या बलाढ्य आणि ऐतिहासिक हस्ती या शहरात सुट्ट्या घालवण्यासाठी येत असत. येथे नैसर्गिक गरम पाण्याचे झरे असल्याने आलिशान स्पा, व्हिला आणि भव्य राजवाडे बांधण्यात आले होते. इतिहासकारांच्या मते, हे शहर केवळ निसर्गरम्य नव्हते, तर ते अफाट संपत्ती आणि मनोरंजनाचा अड्डा बनले होते. एवढेच नव्हे तर, ज्युलियस सीझरच्या हत्येनंतर निर्माण झालेल्या राजकीय भूकंपात, त्याची प्रेयसी आणि इजिप्तची सुंदर राणी क्लिओपात्रा ही आपल्या मायदेशी पळून जाण्यापूर्वी याच शहरात वास्तव्यास होती, अशा रंजक दंतकथाही या शहराशी जोडल्या गेल्या आहेत.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PM Modi Pakistan Visit: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी जाणार पाकिस्तानला? 2027 मधील SCO Summitबाबत इस्लामाबादकडून मोठी माहिती
शतकानुशतके समुद्राच्या गर्भात दडलेले हे वैभवशाली शहर जगासमोर कसे आले, याची कहाणीही तितकीच रंजक आहे. विसाव्या शतकाच्या मध्यात, म्हणजेच १९४० च्या दशकात, दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात या भागावरून उडणाऱ्या विमानांमधून घेतलेल्या हवाई छायाचित्रांमध्ये (Aerial Photography) समुद्राच्या स्पष्ट पाण्यात पाण्याच्या तळाशी काही रहस्यमय वास्तू, रस्ते आणि खांब असल्याचा भास झाला. त्यानंतर पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी आणि पाणबुड्यांनी या भागात संशोधन सुरू केले. जेव्हा ते समुद्राच्या ५ ते १० मीटर तळाशी पोहोचले, तेव्हा त्यांचे डोळे दीपून गेले. तेथे एक पूर्ण विकसित, प्राचीन शहर पाण्याखाली सुरक्षित अवस्थेत उभे होते.
📍, 🌊. ¿Sabíais que bajo las aguas del Mediterráneo se esconden numerosas ciudades de la Antigüedad? Muy cerca de Pompeya y Herculano se encuentran las ruinas arqueológicas de Baia, una ciudad que, durante la época de mayor esplendor del Imperio romano, fue el destino favorito… pic.twitter.com/FNqZ9TzPD5 — El síndrome de Stendhal (@SdStendhal) July 29, 2026
credit – social media and Twitter
पुरातत्वशास्त्रज्ञांना येथे अप्रतिम मोझॅक फरशा (Mosaic Floors), भव्य संगमरवरी पुतळे, रोमन शैलीतील राजवाड्यांचे अवशेष, स्तंभ आणि प्राचीन बाथहाऊसच्या नळ योजनांचे अवशेष सापडले. आज या ठिकाणाला ‘अंडरवॉटर आर्किऑलॉजिकल पार्क ऑफ बाया’ म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. जगभरातून दरवर्षी हजारो स्कुबा डायव्हर्स (Scuba Divers), स्नॉर्केलर्स आणि काचेचे तळ असलेल्या खास बोटींमधून पर्यटक या प्राचीन रोमन साम्राज्याचे अवशेष पाहण्यासाठी येतात. समुद्राच्या तळाशी पोहताना २,२०० वर्षांपूर्वीच्या मूर्ती आणि रंगीबेरंगी मोझॅक फरशा पाहणे हा एक अद्वितीय आणि थरारक अनुभव असतो.
मग प्रश्न असा पडतो की, एवढे भव्य आणि श्रीमंत शहर अचानक समुद्राच्या तळाशी कसे गेले? याचे उत्तर या शहराच्या भौगोलिक स्थानात दडले आहे. बाया शहर हे एका सामान्य जमिनीवर नसून ‘फ्लेग्रेन फील्ड्स’ (Phlegraean Fields याला इटालियन भाषेत Campi Flegrei म्हणतात) नावाच्या एका प्रचंड महाज्वालामुखीच्या (Supervolcano / Caldera) मुखावर वसलेले आहे. या परिसरात जमिनीच्या खाली मोठ्या प्रमाणावर मॅग्मा (तप्त रस) आणि वायूंची हालचाल सुरू असते. या भूगर्भीय प्रक्रियेला विज्ञानाच्या भाषेत ‘ब्रेडीसिझम’ (Bradyseism) असे म्हणतात.
‘ब्रेडीसिझम’ या प्रक्रियेमुळे जमिनीची पातळी सतत वर-खाली होत असते. जेव्हा भूगर्भातील मॅग्मा किंवा वायूंचा दाब वाढतो, तेव्हा जमीन फुगून वर येते; आणि जेव्हा हा दाब कमी होतो किंवा मॅग्मा मागे सरकतो, तेव्हा जमीन खाली खचते. इसवी सनाच्या तिसऱ्या ते आठव्या शतकादरम्यान या प्रक्रियेमुळे बाया शहराची जमीन हळूहळू खाली खचू लागली आणि समुद्राचे पाणी शहरात शिरले. परिणामी, प्राचीन शहराचा मोठा भाग समुद्राच्या पाण्याखाली गेला.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Russia-Ukraine War: युक्रेन युद्धाला भयंकर वळण! रशियाकडून उत्तर कोरियाच्या शस्त्रांचा वापर; पोलंडमध्ये F-16 विमाने तैनात
गेल्या काही वर्षांपासून ‘फ्लेग्रेन फील्ड्स’ मधील भूगर्भीय हालचाली आणि लहान-मोठे भूकंप पुन्हा एकदा वाढले आहेत. भूगर्भात साचणारा वायू आणि मॅग्मा जमिनीला पुन्हा एकदा वर उचलत आहे. संशोधकांच्या मते, गेल्या दशकभरात येथील जमीन १ मीटरपेक्षा जास्त वर आली आहे. परंतु, ही वाढ जितकी आश्चर्यकारक आहे, तितकीच ती धोक्याची घंटा ठरत आहे. भूगर्भातील वाढत्या दाबामुळे येथे कधीही मोठा ज्वालामुखीचा उद्रेक होऊ शकतो किंवा तीव्र भूकंप होऊन जमिनीची पुन्हा मोठी उलथापालथ होऊ शकते.
या वाढत्या धोक्यामुळे इटालियन सरकार आणि पुरातत्व विभाग चिंतेत पडले आहेत. पर्यटकांच्या सुरक्षेचा विचार करून या पाण्याखालील संग्रहालयात स्कुबा डायव्हिंगवर आणि प्रवेशावर तात्पुरती किंवा कायमस्वरूपी बंदी घालण्याच्या चर्चा राजकीय व प्रशासकीय स्तरावर सुरू झाल्या आहेत. तसेच, समुद्राच्या पाण्यातील आम्लता, क्षारांचे प्रमाण आणि भूगर्भातील उष्णता यामुळे पाण्याखालील मोझॅक कलाकृती आणि ऐतिहासिक अवशेष वेगाने खराब होत आहेत.
मानवी इतिहास आणि निसर्गाची ताकद यांचा हा असा संघर्ष आहे, जिथे निसर्गाने २,२०० वर्षांपूर्वी एका समृद्ध शहराला आपल्या पोटात घेतले, आणि आज तोच निसर्ग या ऐतिहासिक वारशाच्या अस्तित्वाला पुन्हा एकदा आव्हान देत आहे. जर वेळेत या अवशेषांचे जतन आणि संरक्षण केले नाही, तर मानवजात या अनोख्या ‘पाण्याखालील अटलांटिस’ला कायमची गमावून बसेल.
