गुरुवार, 5 नोव्हेंबर 2026
New START ट्रिटी काय आहे (फोटो सौजन्य - X.com)
रशिया आणि युक्रेनमधील शांतता कराराबाबत युएईमध्ये वाटाघाटी सुरू आहेत. गेल्या २४ तासांपासून सुरू असलेल्या मॅरेथॉन बैठकींमध्ये, अमेरिका आणि रशियाने न्यू स्टार्ट करारावरही चर्चा केली आहे. मीडिया रिपोर्ट्सवरून असे दिसून येते की दोन्ही महासत्ता करार पूर्णपणे संपुष्टात येऊ नये म्हणून अंतरिम कराराच्या जवळ आहेत.
रशिया-अमेरिका अण्वस्त्र संतुलनाची शेवटची भिंत
२०१० मध्ये स्वाक्षरी केलेला न्यू स्टार्ट करार हा गेल्या पाच दशकांपासून जगाला अनियंत्रित अण्वस्त्र युद्धापासून वाचवणाऱ्या शीतयुद्धकालीन करारांच्या दीर्घ वारशातील शेवटचा उरलेला आधारस्तंभ आहे. या करारामुळे अमेरिका आणि रशियाला जास्तीत जास्त १,५५० सामरिक अण्वस्त्रे तैनात करण्याची मर्यादा आहे.
जर हा करार आज रात्री संपला, तर इतिहासात पहिल्यांदाच जगातील दोन सर्वात मोठ्या अण्वस्त्र शक्तींच्या शस्त्रागारांमध्ये कोणत्याही कायदेशीर बंधनांशिवाय जागा असेल. तज्ज्ञांचा असा विश्वास आहे की त्याच्या अनुपस्थितीमुळे असा अविश्वास आणि गैरसमज निर्माण होऊ शकतो की जग पुन्हा एकदा धोकादायक शस्त्रास्त्रांच्या शर्यतीत अडकेल.
नवीन करार कसा दिसेल?
सूत्रांच्या मते, दोन्ही बाजू एका प्रस्तावावर विचार करत आहेत ज्यामध्ये पुढील सहा महिन्यांसाठी कराराच्या मर्यादा स्वेच्छेने पाळल्या जातील. जर या करारावर करार झाला तर तो कायमचा राहणार नाही. अमेरिकन कायद्यानुसार, तो औपचारिकपणे सिनेटच्या मंजुरीशिवाय वाढवता येत नाही. म्हणून, हा एक अनौपचारिक निर्णय मानला जाऊ शकतो.
सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे अण्वस्त्र स्थळांची पडताळणी प्रक्रिया. करारानुसार, दोन्ही देश एकमेकांच्या अण्वस्त्र सुविधांची तपासणी करू शकतात, परंतु ही अनौपचारिक व्यवस्था कदाचित साइटवर तपासणीला परवानगी देऊ शकत नाही, ज्यामुळे तो एक अत्यंत नाजूक आणि विश्वासावर अवलंबून असलेला करार बनतो.
न्यू स्टार्ट ट्रिटी काय आहे?
स्ट्रॅटेजिक आर्म्स रिडक्शन ट्रीटी (START) हा युनायटेड स्टेट्स आणि रशियन फेडरेशनमधील अण्वस्त्रे कमी करण्याचा करार आहे, ज्याला नवीन START करार असेही म्हणतात. एप्रिल २०१० मध्ये स्वाक्षरी करण्यात आली आणि हा करार फेब्रुवारी २०११ मध्ये अंमलात आला.
New START करार मॉस्को करार (SORT) ची जागा घेतो, जो डिसेंबर २०१२ मध्ये संपला. New START करार शीतयुद्धाच्या शेवटी सुरू झालेल्या आणि डिसेंबर २००९ मध्ये संपलेल्या START I कराराचे अनुसरण करतो. त्यानंतर START II करार झाला, जो कधीही अंमलात आणला गेला नाही आणि START III करारासाठी वाटाघाटी देखील कधीही पूर्ण झाल्या नाहीत.
New START कराराच्या अंतर्गत जबाबदाऱ्या अंमलात आल्यापासून सात वर्षांच्या आत पूर्ण करायच्या आहेत. या कराराची मुदत दहा वर्षांची आहे, दोन्ही पक्षांच्या संमतीने आणखी पाच वर्षांसाठी नूतनीकरण करण्याचा पर्याय आहे. या अंतर्गत, धोरणात्मक अण्वस्त्र प्रक्षेपकांची संख्या निम्मी केली जाईल.
SOR प्रणाली (मॉस्को करार) बदलण्यासाठी एक नवीन तपासणी आणि पडताळणी यंत्रणा स्थापन केली जाईल, ज्या अंतर्गत तैनात केलेल्या धोरणात्मक अण्वस्त्रांची संख्या १५५० पर्यंत मर्यादित असेल आणि तैनात आणि नॉन-डिप्लॉय केलेले इंटरकॉन्टिनेंटल बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र (ICBM) लाँचर्स, पाणबुडी-लाँच केलेले बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र (SLBM) लाँचर्स आणि अण्वस्त्रांनी सुसज्ज हेवी बॉम्बर्सची संख्या ८०० पर्यंत मर्यादित असेल.
