रविवार, 1 नोव्हेंबर 2026
(फोटो सौजन्य: सोशल मीडिया)
देशाच्या अनेक भागांमध्ये ४५°C पेक्षा अधिक तापमानाची नोंद केली जात आहे. राजस्थान, उत्तर प्रदेश आणि दिल्लीसारख्या प्रदेशांमध्ये या उष्णतेने मागील सर्व विक्रम मोडीत काढले आहेत. काही ठिकाणी तापमान ४७°C च्या जवळ पोहोचले असून, यामुळे भारत जगातील सर्वाधिक उष्ण प्रदेशांपैकी एक बनला आहे. ही परिस्थिती या गोष्टीवर अधोरेखित करते की, हवामान बदलाचा परिणाम आता स्पष्टपणे दिसून येत आहे.
तज्ञांच्या मते, वाढत्या तापमानाचा देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर प्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो. विविध अहवालांनुसार, २०३० पर्यंत देशाला आपल्या सकल देशांतर्गत उत्पादनाच्या (GDP) २.५% ते ४.५% इतक्या वार्षिक नुकसानीचा सामना करावा लागू शकतो. कामाच्या तासांमधील घट आणि कामगारांच्या उत्पादकतेत होणारी घसरण यामुळे अब्जावधी डॉलर्सचे नुकसान होण्याची शक्यता आहे. अतिउष्णतेमुळे आतापर्यंतच कामाचे लाखो तास वाया गेले आहेत—आणि भविष्यात हा आकडा आणखी वाढण्याची शक्यता आहे.
तापमान वाढत असल्याने, वातानुकूलित यंत्रे (ACs) आणि शीतलीकरण प्रणालींची मागणी वेगाने वाढत आहे. सध्या देशातील फारच कमी घरांमध्ये वातानुकूलित यंत्रे उपलब्ध आहेत; तथापि, आगामी वर्षांमध्ये ही संख्या प्रचंड वेगाने वाढण्याची अपेक्षा आहे. परिणामी, विजेच्या मागणीत अचानक मोठी वाढ दिसून येत असून, त्यामुळे वीज वितरण जाळ्यावर (पॉवर ग्रिडवर) प्रचंड ताण येत आहे. नजीकच्या भविष्यात विजेची कमतरता ही देखील एक मोठी समस्या म्हणून समोर येऊ शकते, असा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.
भारताची वीज निर्मिती आजही प्रामुख्याने कोळशावरच अवलंबून आहे. परिणामी, तापमान वाढल्यास विजेचा वापर वाढतो आणि त्यासोबतच कोळशाचा वापरही वाढतो. यामुळे प्रदूषण वाढते आणि हे वाढलेले प्रदूषणच पुन्हा तापमान आणखी उंचावण्यास कारणीभूत ठरते. तज्ज्ञ या परिस्थितीला ‘शीतलीकरण सापळा’ (Cooling Trap) असे संबोधतात ही अशी एक स्थिती आहे, जिथे उष्म्यापासून सुटका मिळवण्यासाठी उचललेली पावलेच शेवटी मूळ समस्या अधिकच बिकट करण्यास कारणीभूत ठरतात.
कडाक्याच्या उन्हाचा सर्वाधिक तीव्र परिणाम सामान्य जनतेवर, आणि विशेषतः घराबाहेर काम करणाऱ्या कामगारांवर होत आहे. उष्माघात, थकवा आणि आरोग्याच्या विविध समस्यांची प्रकरणे वेगाने वाढत आहेत. गेल्या काही वर्षांत, उन्हाशी संबंधित मृत्यूंच्या संख्येतही वाढ झाली आहे. याचा केवळ लोकांच्या आरोग्यावरच विपरीत परिणाम होत नाही, तर त्यांची कार्यक्षमताही खालावत आहे.
