बुधवार, 17 जून 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
NCERT Controversy: राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेच्या (NCERT) इयत्ता नववीच्या नव्या पाठ्यपुस्तकात सिंधू संस्कृतीतील प्रसिद्ध ‘डांसिंग गर्ल’ (Dancing Girl) या मूर्तीचा बदललेला फोटो छापण्यात आल्याने इतिहासकार आणि शिक्षण तज्ज्ञांमध्ये मोठी चर्चा सुरू झाली आहे. भारतीय उपखंडातील सर्वात प्रसिद्ध पुरातत्वीय शोधांपैकी एक मानली जाणारी ही मूर्ती हजारो वर्षांच्या कला वारशाचे एक महत्त्वाचे प्रतीक आहे.
हा फोटो NCERT च्या कला शिक्षणावरील ‘मधुरिमा’ या नव्या पुस्तकात प्रसिद्ध करण्यात आला आहे. पुस्तकातील पहिल्या अध्यायात (‘कलेचा इतिहास’) समाविष्ट असलेल्या या चित्रात प्रसिद्ध कांस्य मूर्तीचे स्वरूप मूळ मूर्तीपेक्षा काहीसे वेगळे दिसत आहे. विशेषतः मूर्तीचा वरील भाग बदललेला असून, याने तज्ज्ञांचे लक्ष वेधून घेतले आहे.
सिंधू संस्कृतीतील मोहनजोदडो येथे सापडलेली ‘डांसिंग गर्ल’ ही मूर्ती सुमारे ४,००० वर्षे जुनी मानली जाते. कांस्य धातूपासून बनवलेली ही एक लहान मूर्ती असून ती आपली कलात्मकता, आत्मविश्वासाने भरलेली मुद्रा आणि उत्कृष्ट शिल्पकलेसाठी जगभर प्रसिद्ध आहे. इतिहास आणि पुरातत्व शास्त्राशी संबंधित पुस्तकांमध्ये ती सहसा त्याच मूळ स्वरूपात प्रकाशित केली जाते, ज्या स्वरूपात ती शोधली गेली होती.
मात्र, NCERT च्या नव्या पुस्तकात प्रसिद्ध झालेल्या फोटोमध्ये मूर्तीचा धड (टॉर्सो) हा भाग छायांकित (shaded) किंवा झाकलेला दाखवण्यात आला आहे. मूळ मूर्तीमध्ये दिसणारे शारीरिक तपशील या फोटोमध्ये दिसत नाहीत. यामुळे ही मूर्ती पाहताना तिने जणू एखादा पोशाख परिधान केला आहे, असे भासते.
हा बदल समोर आल्यानंतर सोशल मीडिया आणि शैक्षणिक वर्तुळात यावर उलटसुलट चर्चा सुरू झाली आहे. ऐतिहासिक आणि पुरातत्वीय वारसा विद्यार्थ्यांना अचूक आणि प्रामाणिक माहिती मिळावी यासाठी त्यांच्या मूळ स्वरूपातच सादर केला पाहिजे, असे मत अनेक इतिहासकारांनी व्यक्त केले आहे. दुसरीकडे, काहींच्या मते हे केवळ एक कलात्मक सादरीकरण असू शकते आणि याकडे मोठ्या वादाच्या रूपात पाहिले जाऊ नये.
NCERT कडून अद्याप या बदलाबाबत कोणतेही सविस्तर अधिकृत स्पष्टीकरण जारी करण्यात आलेले नाही. १९२० च्या दशकात मोहनजोदडो येथे मिळालेली ‘डांसिंग गर्ल’ ही मूर्ती सिंधू संस्कृतीच्या प्रगत कला आणि धातूशिल्प तंत्रज्ञानाचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. आज ही मूर्ती भारत आणि दक्षिण आशियाच्या प्राचीन सांस्कृतिक वारशाचे प्रमुख प्रतीक मानली जाते.
